Ranfar Kouwijzer

Het einde der tijden en de dominee

2012-01-07T03:51:00.000-08:00

Op 21 december 2012 komt volgens de Maya-kalender een einde aan de wereld. Op 6 januari werd in de hippe CMA-zaal 'de Allerlaatste Scheurkalender' gepresenteerd. Er was een diner voor allerlei kunsttypjes en studenten, opgeluisterd met speeches en filmpjes en aansluitend een feest. Aan mij de vraag of ik het diner wou besluiten en het feest openen met een preek over het Einde der Tijden. "En dan het liefst met een beetje hoop erin en dat het goed komt". Tussen allerlei gedrapeerd wild beklom ik dus een tafel voor een preek/speech of wat we in Luthers geest misschien het beste een Tischrede zouden kunnen noemen. Hieronder mijn praatje.

Het is vandaag 6 januari: Driekoningen. Met kerst wordt Jezus geboren. Jozef en Maria, Bethlehem. Twaalf dagen later komen de Koningen uit het Oosten aan bij de pasgeborene. Kraambezoek. En omkering: de koningen van de wereld op hun knieën voor zomaar een kind in een perifeer land.

Het is traditie om op Driekoningen een tulband te bakken met een boon er in. Alle kinderen krijgen een stuk cake, en wie de boon in zijn of haar cake vindt, mag een dag lang de koning zijn. Wat wordt er gespeeld? Wat wordt er gegeten? Iedereen moet luisteren, zelfs de volwassenen. Ook een omkering.

Herodes, koning in Israël in het jaar nul, houdt niet van omkeringen. Als hij hoort dat een kindje de koning mag zijn, laat hij alle jongetjes onder de twee in Bethlehem en omstreken afslachten. Als een premoderne president Assad. Jezus ontkomt. Zijn vader droomde dat hij moest vluchten.

Van infanticide naar het Einde der Tijden. Als het in de Bijbel gaat over het Einde der Tijden gaat het nooit over een absoluut einde van alle leven. Het zijn verhalen over omkering. Er komt een dag van het Oordeel. En dan gaan zij – de kindermoordenaars en klootzakken – er aan! Er komt een andere tijd met plaats voor verdrukte mensen.

Apocalyptiek heet het genre. Het woord Apocalyps is wel bekend, al is het maar van de film Apocalyps Now. Eindtijdteksten zijn in de regel geschreven in periodes van zware onderdrukking. Het bekendste voorbeeld uit de Bijbel – de Openbaring van Johannes, vol verbroken zegels, natuurrampen en wankelende koninkrijken – is geschreven tijdens afschuwelijke vervolgingen onder keizer Nero. De Keizer van Rome, afgeschilderd als ‘De Hoer van Babylon’, gaat in het boek ten onder, maar bij de rechtvaardigen worden de tranen afgewist en er zal nooit meer pijn of moeite zijn.

Het einde der tijden is dus nogal persoonlijk. Het is het einde voor schurken. Het is het begin voor de verdrukten. Door de eeuwen heen is apocalyptische literatuur gelezen als verhaal van hoop. Ooit komt het voor ons goed. Luister naar klassieke muziek van voor de Tweede Wereldoorlog met de Apocalyps als onderwerp en je hoort een romantisch verlangen. Pas na de bommen op Hiroshima en Nagasaki verandert er iets. Apocalyps wordt iets wat we ons kunnen voorstellen. De totale vernietiging van de aarde is een nucleaire mogelijkheid. Het Einde der Tijden is niet langer iets hoopvols, maar iets afschrikwekkends. In 1960 werd in Groningen een atonaal stuk van Otto Ketting uitgevoerd. Een recensent schreef: ‘Het is muziek die de eventuele overlevenden van een atoomoorlog de lust tot verder leven definitief zal ontnemen’.

Ik luisterde als tienjarige naar Doe Maar: ‘Laat maar vallen, want het komt er toch wel van, het geeft niet of je rent.’ In een cartoon zaten een dronken Tsjernenko en een dronken Reagan in hun paleizen. Wat was nou de knop voor de butler en wat was nou de knop voor de Bom? Ik was vast niet het enige kind dat dit perspectief serieus nam. Waarom huiswerk maken als er toch binnenkort een einde aan de wereld komt?

Zo bitter als in de jaren tachtig is het nu niet. Het zal allemaal wel. We hebben nou al zo vaak gehoord, dat we het economisch, ecologisch en cultureel zwaar krijgen, dat we er inmiddels zelfs naar gaan verlangen, naar al die aangekondigde rampspoed. Laat maar knappen die Euro, laat maar uit de hand lopen dat broeikaseffect. Hebben we het maar gehad. Een columnist van Die Zeit kenschetste onze tijd met het woord Angstlust. We vermeien in angstvisioenen. De sinistere profetieën van onze tijd zijn eerst en vooral entertainment. Echt urgent is het niet, of wel, maar dan lukt het ons toch niet om het echt serieus te nemen. Als het dan toch moet komen, laat maar komen. Er liggen geen kinderen wakker van een afbouw van de hypotheekrenteaftrek of verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd en Obama is vast niet dronken. Goed, we thematiseren het Einde der Tijden, maar we maken er een lollig feestje van. Zijn we – dik twintig jaar na het einde van de Koude Oorlog – van echt doemdenken en absolute ondergangsfantasieën verlost? Is het Einde der Tijden passé?

Apokalyptein is Grieks voor onthullen: het dekseltje er af. In de apokalyps wordt duidelijk wie of wat het houdt. Wat kan je meenemen en wat niet. Dat lijkt me de grote vraag van deze tijd. Wat draagt ons nou en wat is de moeite waard om mee te dragen? Voor sommige gelovigen zijn Bijbels eindtijdteksten verbonden met een concrete verwachting van de wederkomst van Jezus: op die en die dag. Deze categorie doet het natuurlijk goed in de media. Hahaha. Maar voor verreweg de meeste christenen - 95% - zijn het teksten die aanzetten tot reflectie. Mijn leesregel: het gaat er niet om of een profetie uitkomt, het gaat erom of hij aankomt. Het Einde der Tijden is vooral een literair concept. We hoeven niet te leven alsof de wereld in 2012 vergaat. Zo’n perspectief zou ons ook vast niet menselijker, duurzamer, of opener maken. Maar de vraag die opgeworpen wordt – wat houdt het? – is een goede voor 2012.

Want alle relativering van het Einde ten spijt: wijzelf zijn natuurlijk niet onkwetsbaar. Iemand van ons gaat dood dit jaar ; iemands geliefde; iemand wordt stil gezet door een psychose, een ongeluk, of iets anders. Leuker kunnen we het niet maken. Ik was gevraagd om te preken. Okay: momento mori. En wat dan? Wat als ons dekseltje eraf gaat? Als onthuld wordt wat er dan nog toe doet en wat niet, wat voor antwoord heb jij dan?

De Bijbel geeft als antwoord op de vraag naar het allerbelangrijkste: geloof, hoop en liefde. Geloof is een ander woord voor vertrouwen. Waar vertrouw je op en waarop niet. Of: wie vertrouw je en wie niet. Geloof gaat over relaties. Met wie heb je wat, wie heeft bewezen betrouwbaar te zijn? Hoop hebben is lef hebben, is dingen durven, is je niet neerleggen bij de feiten en gaan zitten afwachten tot er iets verandert. Hoop is actie. Liefde is het meeste van deze drie. Niet alleen de romantische liefde, van één op één, maar liefde voor mens en dier, compassie of naastenliefde. Openstaan voor anderen.

Aan de grote kerkhervormer Maarten Luther werd eens gevraagd: wat zou je doen als morgen de wereld verging? Zijn antwoord: dan zou ik vandaag een appelboompje planten.
Mag ik daar wat aan toevoegen? We zijn dit verhaal begonnen met een pasgeboren baby. Misschien zijn er onder jullie mensen die bezig zijn met de vraag: zou ik een kindje willen of niet? De cultuur schreeuwt ons toe: later, nu niet, eerst carrièrre maken en reizen en naar hippe feesten. Ik zeg: vader of moeder worden is een daad van geloof, hoop en liefde en een prachtig antwoord op ondergang, zinloosheid en verveling. Het is een garantie voor omkering van je leven. Ik zeg: laat je daar niet van afpraten door onze cultuur. Plant een appelboompje. En met deze botanische variant op ‘gaat heen en vermenigvuldig u’, dank ik u hartelijk voor uw aandacht. Een mooi feest toegewenst.

Klik hier voor meer info over de allerlaatste scheurkalender

Pink Christmas Kerkdienst

2011-12-12T13:53:00.000-08:00

De Protestantse Kerk Amsterdam organiseert op 23 december een vrolijke Pink Christmas Kerkdienst in de Keizersgrachtkerk in Amsterdam. Zangeres Dolly Bellefleur, COC voorzitter Vera Bergkamp, Opzij-hoofdredacteur Margriet van der Linden en GroenLinks senator Ruard Ganzevoort werken mee aan de dienst. Het thema is ‘Vrees niet’.

De Roze Kerstdienst is onderdeel van Pink Christmas, een jaarlijkse week van roze debatten, exposities en feesten, geoganiseerd door stichting Pro Gay. De dienst is vrij toegankelijk en richt zich op homo’s, lesbiennes en hun sympathisanten, gelovig of ongelovig. Op het programma staat veel zingen, een kerstverhaal en een mooie preek. Na afloop is er kerstbrood en chocolademelk met rum.

Wat: Pink Christmas Kerkdienst
Wanneer: Vrijdag 23 december, 21:00 uur
Waar: Keizersgrachtkerk, Keizersgracht 566 1017 AM Amsterdam
De kerk is toegankelijk voor rolstoelgebruikers. Er is ringleiding voor slechthorenden en er is een doventolk.
Informatie: Abeltje Hoogenkamp, abeltjehoogenkamp@protestantsamsterdam.nl

Organisatie: Abeltje Hoogenkamp, stadspredikant namens de Protestantse Kerk Amsterdam
Ranfar Kouwijzer, studentenpredikant namens de Protestantse Kerk Amsterdam
Tom Mikkers, algemeen secretaris Remonstrantse Broederschap

Partners van de Pink Christmas Kerkdienst zijn:
Algemene Doopsgezinde Sociëteit
Nicolette Bruiningfonds
Oud-Katholieke Kerk Nederland
Protestantse Kerk Amsterdam
Remonstrantse Broederschap
Stichting Pro Gay
Studentenpastoraat Amsterdam
Vereniging Vrijzinnige Protestanten

Paulien Cornelisse in 'De Preek van de Leek'

2011-11-03T09:01:00.000-07:00

Cabaretièrre en columniste Paulien Cornelisse leidt zondag 6 november een kerkdienst in 'De Preek van de Leek'.
Cabaretier Paulien Cornelisse, die zelf niet religieus is, beklimt aanstaande zondag de kansel voor haar Preek van de Leek. Cornelisse schreef bestseller 'Taal is zeg maar echt mijn ding', waarin ze ons taalgebruik fileert. Ze toert met haar voorstelling 'Hallo Aarde' door het land. "Ik heb periodes gehad waarin niks gebeurde. Ik ga het zondag hebben over de noodzaak om in actie te komen. Hoe overwin je de apathie?". Cornelisse koos voor het Bijbelverhaal van de roeping van Mozes (Exodus 3 en 4). Er worden klassieke kerkliederen gezongen: Valerius’ Nederlantsche gedenck-clanck en à toi la gloire.

WAT? ‘De Preek van de Leek’
WANNEER? Paulien Cornelisse - 6 november (later ook nog Désanne van Brederode, 13 november; Eberhard van der Laan, 20 november en Leoni Jansen,27 november). Steeds om 17:00 uur
WAAR? Amsterdamse Singelkerk, Singel 452, 1017 AW Amsterdam
INFO? www.preekvandeleek.nl

Halloween en hervormingsdag

2011-10-26T14:36:00.000-07:00

November is een mooie maand voor bezinning en spiritualiteit. Het zal er wel mee te maken hebben dat het vroeg donker begint te worden. De oude Kelten vierden in de nacht van 31 oktober op 1 november Samhain - (zomer-einde), het begin van de donkere helft van het jaar. Het was slachttijd en de scheidslijn tussen de wereld van de levenden en die van de doden zou volgens het Keltische geloof in deze schemerige dagen nogal dun zijn. Daarom werden hapjes en drankjes buiten gezet om ronddolende overledenen gunstig te stemmen en maskers gedragen om kwaadwillende geesten te misleiden.

Het is geen toeval dat de Katholieke Kerk het dubbelfeest Allerheiligen/Allerzielen precies op 1 en 2 november vaststelde. ‘Als er dan toch voorouders vereerd worden, dan graag bij ons in de kerk’, was het adagium. In Halloween (All hallows eve, Allerheiligenavond) vinden we nog restanten van het Keltische feest. Het is ook geen toeval dat de monnik en professor in de theologie Maarten Luther de vooravond van Allerheiligen uitkoos om zijn 95 stellingen aan de poort van de Slotkerk in Wittenberg te slaan. De Aflatenpraktijk waar Luther tegen protesteerde speelde in op de behoefte iets voor overledenen te doen – klassiek voor deze periode van het jaar. De kerk verkocht kwijtschelding van straf in het hiernamaals, onder de slogan dat ‘zodra de gulden in het kistje klinkt, het zieltje naar de hemel springt’. Het bleek een succesvolle actie kerkbalans: met de opbrengsten kon de bouw van de Sint Pieter in Rome bekostigd worden. Luther rekende af met deze uitwas en met de achterliggende gedachte. ‘Je staat persoonlijk voor God’, stelde hij. Overleden voorouders, heiligen, doorbiddend nageslacht en zelfs de kerk in zijn totaliteit spelen daarin geen rol. Of zoals hij het later zei: ‘iedere gedoopte kan zich er op beroemen dat hij zelf priester, bisschop, ja zelfs de paus is’. Luther wilde vooral een academische discussie op gang brengen, maar zijn kritiek raakte aan het financieringssysteem van de kerk. Explosief materiaal. Niet lang daarna was Luther geëxcommuniceerd en scheurde de kerk.

Kanselproject David Bade

2011-10-23T13:27:00.000-07:00

In de Oude Kerk in Amsterdam is vandaag een project van beeldhouwer, installatiekunstenaar, schilder en tekenaar David Bade (Curaçao, 1970) geopend. Het is een zes meter hoge kansel, beplakt en behangen met tekeningen van Bade en voorzien van een projectiescherm waar tekeningen en uitingen van het publiek op verschijnen. Het gevaarte staat direct naast de eeuwenoude preekstoel van de Oude Kerk. Die kerk heeft een traditie als expositieruimte. Stichting De Oude Kerk die het gebouw beheert werkt samen met World Press Photo en met de Rietveld Academie. Bijzonder aan dit project is dat ook de Oudekerkgemeente er bij betrokken is. De preekstoel van Bade staat in de dooptuin en wil een commentaar zijn bij wat er in de diensten op zondagochtend gebeurt.

Bovenop de kansel van Bade - op de plaats waar normaal gesproken een Bijbel ligt - kan getekend worden. De tekeningen worden gefotografeerd en in een doorlopende herhaling geprojecteerd op een groot scherm voorop de kansel. Wat daar in de loop van de week verzameld wordt vormt een opmaat voor de zondagse eredienst.
David Bade gaat ook zelf wekelijks tekeningen maken bij het Bijbelgedeelte dat op het leesrooster staat. Dominee Eddy Reefhuis van de Oudekerkgemeente zegt dat hij zich graag wil laten storen door wat er vanuit de kunst en vanuit de wereld inbreekt in de liturgie, maar de uitnodiging van de kunstenaar om zijn preek vanaf de nieuwe preekstoel te houden sloeg hij vooalsnog af. De kansel blijft drie maanden staan. Bade zei dat hij hoopte dat andere kunstenaars daarna het stokje zouden overnemen.

Klik hier voor openingstijden en informatie over de Oude Kerk

Klik hier voor het blog van David Bade

Klik hier voor informatie over de Oudekerkgemeente

Film Preek van de Leek

2011-10-07T00:57:00.000-07:00

DOMINEES VAN DEZE TIJD BEKLIMMEN DE KANSEL

30 oktober Jan Jaap van der Wal
6 november Paulien Cornelisse
13 november Désanne van Brederode
20 november Eberhard van der Laan
27 november Leoni Jansen

Singelkerk, Singel 452, 17:00 uur

Jaaropening Christelijke Studentenverenigingen

2011-09-08T02:47:00.000-07:00

Op initiatief van de christelijke studentenverenigingen C.S.F.R en GSVA was er op woensdag 7 september in de Jeruzalemkerk een jaaropening voor christelijke studenten. Mij was gevraagd een praatje te houden over het leven in de grote stad. Wat komt er dan op je afen wat betekent dat voor je geloof? Daarna gingen de ongeveer honderd studenten met elkaar in debat. Hieronder is mijn verhaal nog eens terug te lezen.

Leden en aspirant-leden van Ichthus, NSA, C.S.F.R. en GSVA,

Het is me een eer en genoegen jullie hier te mogen toespreken. Mijn naam is Ranfar Kouwijzer. Ik ben studentenpredikant, verbonden aan de Protestantse Kerk Amsterdam en in het bijzonder aan de Jeruzalemkerk, waar we nu zijn. Het is mijn werk om de kerk te representeren in de wereld van het Hoger Onderwijs en om zoveel mogelijk Amsterdamse studenten een ervaring met de kerk te bieden. Ik richt me daarbij zowel op buiten- als op binnenkerkelijke studenten. Zo’n ervaring kan zijn: een bijbelcursus, een reis, een debat, een lezing of een pastoraal gesprek. Binnenkort beginnen we in samenwerking met Debatcentrum de Balie aan een filmreeks met inhoudelijke voorbespreking over christelijke thema’s in de vertoonde films. Vanavond is mij gevraagd iets te zeggen over het leven in de grote stad en wat er dan op je afkomt en wat dat betekent voor je geloof.

Ontkerkelijking
In mei van dit jaar was er in de Amerikaanse stad Dallas een wetenschappelijk congres over ontkerkelijking. Eén van de conclusies was dat secularisering in sommige landen niet meer te stoppen is. Wat blijkt namelijk? Zodra gelovigen in een minderheidspositie terecht zij gekomen, gaat de ontkerkelijking extra hard. De groep ongelovigen wordt steeds groter en daarmee ook belangrijker en machtiger. En voor veel mensen is het aantrekkelijk om bij de groep te horen die groot en belangrijk en machtig is. Wij horen graag bij meerderheden. Zo zijn we gebakken. Dat is comfortabel en voelt het makkelijkste. In Nederland is 60% van de bevolking nog min of meer religieus. Dat is nog een meerderheid. Maar voor Amsterdam gaat dat niet op. Hier maak je als gelovige deel uit van een kleine minderheid. En dat is riskant.
De meeste mensen vinden het niet fijn om een minderheid te zijn, dat is verwarrend en bedreigend. En dus loop je in Amsterdam het risico om van je geloof te vallen. Mensen passen zich aan aan de meerderheid. Wie gelovig is omdat het erbij hoort, zal er hier mee ophouden. Want hier hoort het er niet bij. Christen zijn in Amsterdam is niet makkelijk. Je moet er een origineel mens voor zijn.

Wijsheid
Hoe doe je dat nou en hoe hou je dat vol – als minderheid? Daar is veel geestelijks over te zeggen. Over het gebedsleven, Bijbelstudie, zang, kerkgang en al dat andere dat je bekrachtigt en voedt. Dat is de kern. Daar moet je het van hebben, daar wordt je geloof opgebouwd. Maar vanavond wil ik het hebben over wat meer praktische zaken. Hoe geef je dat vorm, christen-zijn in deze stad? Wat is daarin wijsheid?
Allereerst: jullie zijn lid van een christelijke studentenvereniging en van een kerkelijke gemeente. Dat is als het ware jullie geestelijke huis. Het contact en de vriendschappen bij je vereniging helpen je om het goed te hebben in deze stad. Het is een plek waar je even ‘onder ons’ kunt zijn. Waar anderen je begrijpen als je zegt dat je christelijk bent, in plaats van je meewarig aankijken. Het is een omgeving die veilig is. Studentenverenigingen zijn plaatsen waar gemeenschap gevierd wordt, je elkaar bemoedigt, troost, vermaant en erbij houdt. Christelijke studentenverenigingen kunnen zonder meer een gestalte zijn van de kerk. Het is een zegen dat deze verenigingen er zijn. De mensen die voor het voortbestaan van de verenigingen zorgen – jullie besturen en commissieleden, doen goed werk.

Sodom en Gomorra
Wie zich zou beperken tot de christelijke vereniging, de kerk en christelijke vrienden, doet zichzelf te kort. De buitenwereld is meer dan kommer en kwel, Sodom en Gomorra en gevaarlijke bedreigingen. Dit is Amsterdam, een heerlijke stad, die bevolkt wordt door geweldige mensen. Al die terrasjes, de mooie huizen, de lichtjes ’s avonds laat op het plein - niemand kan zich beter wensen, dan een Amsterdammer te zijn. En bovendien: het is een stad die deel uitmaakt van Gods wereld en die we alleen al om die reden niet mogen afschrijven.

Ik zeg: maak ook contact met die stad, met de seculiere cultuur, met de denkwereld van de mensen hier. Het zijn je medestudenten, je docenten, je buren, je toekomstige collega’s, klanten of patiënten. Mensen die je wilt leren kennen, kortom. Als je hier wilt slagen zul je de taal moeten leren spreken die hier vertaan wordt, zul je moeten leren ontdekken wat de stad aan verrassends te bieden heeft. Het gesprek met al die mensen is niet per se makkelijk. Het is bij tijd en wijle misschien zelfs wat onveilig, je geloof zal zeker bevraagd en beproefd worden, maar je kan er sterker uitkomen.

De mensen in deze stad zullen je aanspreken en bevragen op je geloof. Waarom doe je dat? Waar is dat voor? Klopt dat wel? Ze zijn kritisch, nieuwsgierig en eigenwijs – en ze laten zich geen knollen voor citroenen verkopen. Maar zie het ook als een kans. Amsterdammers zijn open. Er is in deze stad plaats voor heel veel verschillende mensen. Je zult merken dat er ook oprechte interesse bestaat voor wie jij bent en voor het feit dat je gelovig bent. Je raakt bevriend met mensen en die willen het echt weten: wat geloof jij dan, waar sta jij dan voor? En dan kom je er alleen als je oprechte antwoorden kunt geven. Als je je eigen woorden weet te vinden en zaken deelt die je je echt eigen hebt gemaakt. Je komt er niet met: ‘dat is nou eenmaal zo’, ‘zo denken wij hier nou eenmaal’, ‘stel nou maar niet te veel vragen’.
Soms zal het je vermoeien, al die grote vragen die je op je afkrijgt. “Maar hoe zit het dan met God en het kwaad?” “En hoe zit het dan met iemand op een eiland die nog nooit van Jezus heeft gehoord?” “Denk jij dat ik naar de hel ga omdat ik niet gelovig ben?” Vragen waar je niet altijd zin in hebt. En jouw argumenten en redeneringen zullen lang niet altijd gevolgd worden. “Ja, je zegt nu wel dat dat in de bijbel staat, maar neem je alles wat in de bijbel staat letterlijk? Geloof je ook dat de aarde plat is?” Gesprekken waar je soms niet uitkomt. Doodvermoeiend.
En tegelijk is dat ook prachtig: je zult er mee bezig moeten zijn. Je zult je hersens moeten gebruiken. En dus kun je in Amsterdam ook groeien in geloof – het doorleefder en eigener laten worden.

Zendeling
Coralien, praeses van C.S.F.R., zei: ‘Ik heb in zo’n situatie van allemaal vragen wel eens wat boekjes uitgedeeld. Maar dat werkte helemaal niet. Ik denk dat dat komt omdat het niet mijn eigen woorden zijn.' Ik denk dat ze daarin gelijk heeft. Mensen zijn in haar geïnteresseerd. Mensen zijn in jou geïnteresseerd. Jij bent hun poort naar kennis van het geloof. De paradox van de onkerkelijke stad is dat je, of je het nou wilt of niet, een soort zendeling zult zijn. Veel mensen in deze stad kennen god noch gebod. Ze zijn er simpelweg nooit mee in aanraking gekomen. Ze weten er niks van.

- “O u bent dominee? Bent u dan ook katholiek?”
- “O jij bent gelovig – gaan jullie dan ook met paard en wagen naar de kerk?”
- “Als je christelijk bent mag je toch geen bier drinken?”

Ze denken het echt. Jij bent hun kans om iets van het geloof te leren kennen. Je bent een christen in heidens gebied. Denken ze aan een christen, dan denken ze aan jou. Dat is dus een enorme missionaire uitdaging. Jij kan hier verschil maken. Door een geloofwaardige getuige te zijn. En je kunt alleen maar een geloofwaardige getuige zijn als je je verdiept in de mensen met wie je omgaat, als je hun leven deelt. Als je dat doet ga je dingen begrijpen, dingen overnemen. Iedere zendeling verliest ook iets van het geloof waar hij mee kwam. Grenzen worden wat vager. Je kunt ook zeggen: de uiterlijke kant van het geloof gaat er minder toe doen. De kern wordt belangrijker. Paulus kon heel veel rituelen en gebruiken overboord zetten toen hij de heidenen in Griekenland en Klein-Azië wilde bereiken. Uiteindelijk gaat het niet om al dan niet varkensvlees eten, besneden zijn of de sabbath houden. Onze tijd en ons geloof kent ook van die uiterlijkheden. En die zullen sneuvelen.

Tegoed
Helemaal spannend wordt het als je de stad niet alleen ziet als een bedreiging of een zendingsgebied, maar als een plaats met haar eigen tegoed. Als een plek waar gedachten en inzichten ontwikkeld worden die ten goede zijn – ook voor je geloof. Jesse – abactis van C.S.F.R. - noemde dat het hem getroffen had dat in deze stad zoveel mensen, gelovig of ongelovig, vrijwilligerswerk doen. Ze delen eten uit in de voedselbank, bezoeken mensen zonder papieren in de vreemdelingengevangenis, koken soep voor verslaafden. Het lijken wel de werken van barmhartigheid. In deze stad is de marge zichtbaar. Je wordt geconfronteerd met zwervers, vreemdelingen, mensen die in de war zijn. Het lijken wel Nieuwtestamentische taferelen. In de zorg om de naaste gaat de stad je voor. En zo zijn er andere terreinen. Dingen waarin het gedachtegoed van de stad iets positiefs bij te dragen heeft aan jouw geloof. Onderzoek alles en behoudt het goede.

In de wereld, maar niet van de wereld
Deze stad kreeg ooit de eretitel Mokum. Die kreeg ze van Portugees-Joodse vluchtelingen. Mokum betekent plaats, plek, stad. Het is de plaats waar recht wordt gedaan, waar je recht op je voeten kunt staan. Amsterdam gunt je je andersheid. Dat is het wezen van deze stad. Iedereen is hier komen aanwaaien. Iedereen is welkom, mits je een ander ook zijn of haar positie gunt. Het is in dat opzicht ook niet moeilijk om hier christen te zijn. Je kunt er zelfs waardering en respect voor krijgen. “Goed dat jij iets gelooft. Prachtig dat jij nog ergens voor staat.” Mensen kunnen zelfs een beetje jaloers zijn. Op voorwaarde dat je integer en oprecht bent. Dat ze kunnen voelen en proeven dat het echt iets van jou is – en niet een opgelegd of aangeleerd trucje.

Ooit is het Christendom begonnen als een minderheidsgeloof. Kennelijk kan het wel: van iets kleins naar iets groots. Daarom is die waarheid van die sociologen uit Amerika ook niet de laatste waarheid. Uit de vroege traditie van de kerk is een document overgeleverd waar we als christenen ongelofelijk trots op kunnen zijn. Het is een brief uit 150 na Christus van een onbekend gebleven auteur aan een zekere Diognetus. De briefschrijver legt aan Diognetus uit wat christenen eigenlijk voor soort mensen zijn. Ik citeer: 'Christenen onderscheiden zich niet van andere mensen door taal, vaderland of kledij. Zij wonen immers nergens in aparte steden, gebruiken geen afwijkend dialect en leven geen uitzonderlijk leven. Zij wonen in steden van Grieken en barbaren en zij leven volgens de mores van het land, wat betreft kleding, voeding en andere levensomstandigheden, en geven zo blijk van een verwonderlijk en naar aller mening paradoxaal burgerschap. Zij wonen in hun eigen vaderland, maar als vreemdeling; zij kwijten zich van hun burgerplichten en verdragen als vreemdeling alles. Ieder vreemd land is hun vaderland en ieder vaderland is een vreemd land. Zij trouwen als ieder ander maar leggen hun kinderen niet te vondeling. Zij delen hun tafel maar niet hun bed. Zij leven in het vlees maar niet naar het vlees. Zij wonen op aarde maar zijn thuis in de hemel. Zij gehoorzamen de heersende wetten, maar overtreffen ze in hun eigen leven. (...) In één woord, wat de ziel is voor het lichaam, dat zijn de christenen in de wereld. De ziel is verspreid over alle delen van het lichaam en de christenen over alle steden van de wereld. De ziel verblijft in het lichaam, maar is niet van het lichaam. Christenen zijn in de wereld maar niet van de wereld."

Dit soort christen-zijn wens ik jullie toe. Ik dank jullie voor je aandacht.

Jonathan Safran Foer: Dieren Eten

2011-08-11T13:43:00.000-07:00

Ik ben gestopt met het eten van vlees. Veel studenten waar ik mee optrek eten geen vlees en hun beweegredenen en argumenten hebben me aan het denken gezet en geïnspireerd. Ik las deze vakantie het boek ‘Dieren Eten’ van Jonathan Safran Foer, over de werkelijke prijs van onze vleesconsumptie: de prijs die betaald wordt door dieren, door het milieu, door de bevolking in de Derde Wereld en door onze gezondheid. Wie onbezorgd vlees wil blijven eten moet het boek vooral niet lezen. Wie het tot zijn plicht rekent om geïnformeerd te zijn moet dat wel doen. Net toen ik het boek uit had moest ik preken over de wonderbaarlijke spijziging. Ik vond dat ik er niet omheen kon om het te hebben over onze omgang met voedsel, over het eten van dieren en over de rol van het geloof in de reflectie daarop. Zoals altijd preekt dominee vooral tegen zichzelf (en in dit geval heb ik dus naar mezelf geluisterd). Hieronder een paar passages.

Hongersnood
Het Oude Testament staat vol verhalen en visioenen over God die de mensen te eten geeft. In de psalmen wordt gezongen over een gedekte tafel, een beker die overvloeit van wijn. Het verhaal over het brood uit de hemel wordt liefdevol doorverteld en het beloofde land is een plek waar ze melk en honing hebben. Die preoccupatie met voedsel komt ergens vandaan. De Oudtestamentische wereld is arm. De landbouw is nog weinig ontwikkeld en er zijn oorlogen en misoogsten. Hongersnoden zijn terugkerende perioden van ontbering en verschrikking. Zelfs als het goed gaat is het menu voor gewone mensen sober en eenzijdig. De zorg voor het dagelijks brood is een dagtaak. Het verschil met de Nieuwtestamentische tijd is groot. Wat je ook kan zeggen van de Pax Romana: in het jaar nul is er geen honger. Jezus en zijn mensen zijn niet rijk, maar er is wel te eten. Brood en vis vormen het normale menu. Op feestdagen wordt er wijn gedronken. Als vijfduizend mensen te eten krijgen – vrouwen en kinderen niet meegerekend – is dat niet de oplossing van een hongersnood. Het is geen noodhulp. De mensen hadden geld. Ze konden naar de dorpen om wat te kopen.

Overvloed
Wij leven niet in de Oud-testamentische tijd met zijn hongersnoden en niet in de Nieuw-testamentische met zijn karige eenvoud. Wij leven aan het begin van de 21e eeuw in een wereld van weelde en overvloed. Aan eten nooit meer gebrek, integendeel. Er is meer dan voldoende om willekeurig welke menigte te voorzien van brood, vis, vlees en groente van over de hele wereld. Alles is hier. Je kunt eten tot je er bij neervalt. Twaalf manden met resten vallen nog in het niet bij wat er hier over is. Eén derde van alle voedsel gaat onaangeraakt de vuilnisbak in. Nooit eerder in de geschiedenis en nergens anders ter wereld is er zoveel voedsel beschikbaar geweest als nu en hier voor ons. Ik moet voorzichtig zijn. Niet iedereen is rijk. Sommigen leven van een absoluut minimum of zelfs op straat. Sommigen zijn ziek en kunnen niet eten. Maar over het algemeen is er eten te over en dat is voor mij een reden om de bijbelse parabels en metaforen over voedsel anders te lezen.

Bio-industrie
De Joods-Amerikaanse schrijver Jonathan Safran Foer maakt zich druk om zijn gezondheid, om het broeikaseffect, om het welzijn van dieren en om honger in de wereld. Het zijn zo’n beetje de grote thema’s van onze tijd. Wie deelt de zorgen van Foer niet? Onze behoefte om dierlijke eiwitten te eten (vlees, vis, zuiven en eieren) speelt een negatieve rol in al die punten. Veel welvaartsziektes hebben te maken met wat we eten. We weten dat de ecologische druk die vleesconsumptie op de aarde legt gigantisch is. We weten dat een dierenleven in de bio-industrie een lijdensweg is (hoewel we ons alleen druk lijken te maken ritueel slachten en de laatste minuten van dat leven). En we weten dat hongersnood en instabiliteit in allerlei regio’s niet los staat van handelsbescherming, overbevissing en dumpen van overschotten. Ik zag een film over een gebied in Brazilië. Er wordt alleen maar soja verbouwd voor onze veeteelt. De lokale bevolking lijdt honger. Als de kinderen moeten gaan slapen zet een moeder een pan water met een paar stenen er in op het vuur. Ze probeert haar kinderen te kalmeren en in slaap te krijgen met het geluid van de borrelende stenen. “Hoor je dat? Er staat iets op het vuur. Er komt eten. Ga nu maar slapen.”
Foer schrijft zijn boek ‘Dieren Eten’ omdat hij op het punt staat vader te worden. Hij wil een besluit nemen over hoe hij zijn kind zal gaan opvoeden. En dus letterlijk: hoe hij hem zal gaan voeden. Hij vertelt hoe hij tot dan toe een beetje zwalkte. Dan weer at hij een tijdlang vegetarisch, dan liet hij het weer een tijdje versloffen, dan weer richtte hij zich op biologisch vlees – maar eigenlijk kwam er nooit een heldere lijn uit. Hij besluit op onderzoek uit te gaan en eens heel precies te bekijken hoe het er nou echt aan toegaat bij onze voedselproductie. Het boek is een inventarisatie van de manier waarop dieren voor consumptie geëxploiteerd worden en daar word je niet vrolijk van. Lees het vooral zelf, als je de moed hebt. Foer besluit dat hij niet meer mee wil werken aan de misstanden die hij heeft ontdekt. Hij wordt vegetariër.

Mag dat?
Wat te zeggen over de rol van het geloof in deze moderne vraag? Christelijk geloof gaat niet over wat mag en wat niet mag. Het christendom is een religie van grote vrijheid. Wij hebben geen spijswetten, geen geboden, geen regeltjes. Vroeger mocht je als protestant geen ijsjes kopen op zondag, maar dat is ook grotendeels verdwenen. Paulus zegt met zoveel woorden: of je nou vlees eet of geen vlees eet, of je nou wijn drinkt of geheelonthouder bent – beide is goed, als je het maar doet vanuit je geloof. Een ieder is in zijn eigen gemoed verzekerd, oftewel: je bent zelf verantwoordelijk voor hoe je je geloof verstaat en hoe je er naar handelt. Er is geen goed of fout. Er is wel de opdracht om gewetensvol te zijn en om na te denken (en de opdracht om de keuze van een ander te aanvaarden als even goed; concurrentie over wie het beste gelooft, of wie het het beste vormgeeft is uit den boze). Dat is een belangrijke kanttekening. Werkgerechtigheid, letterknechterij, een dode wet: daar kan het makkelijk op uitdraaien als je geloven met do’s en don’ts gaat verbinden. Jezus verkondigde dat ‘niet wat de mond ingaat (wat je eet), maar wat de mond uitkomt (wat je zegt), je kan verontreinigen.
Let wel: dat zei hij in een context waarin juist alle nadruk op de spijswetten lag. Ik kan me voorstellen dat hij vandaag iets heel anders zou beweren. Hoe het ook zij: vanuit het christelijk geloof klinkt niet zomaar een ‘dit mag’ of ‘dit mag niet’. Niemand zou daar overigens ook naar luisteren als ik zulke dingen vanaf de kansel zou roepen. Christelijk geloven gaat over vrijheid in verantwoordelijkheid; over de opdracht zelf na te denken en zelf te oordelen. De oproep denk zelf nog eens goed na over je eigen houding ten opzicht van vleesconsumtie, dat is wel mijn taak als predikant. Lees dat boek, weet wat er speelt – dat vraag ik wel van jou.

Ik heb er zelf ook opnieuw over nagedacht en ik heb besloten dat ik ophoud met vlees eten. Het woord ‘bevrijding’ was in dat beraad doorslaggevend. Het bericht dat ik bevrijd ben, niet meer gevangen, niet meer levend in slavernij, is voor mij de kern van de bijbelse verkondiging. En dat betekent dat ik geroepen ben om nergens meer aan verslaafd te zijn. Dus ook niet aan eetgewoontes en -patronen. Toen ik mijn vleesbehoefte leerde definiëren als een verslaving, was het besluit genomen.

Dieren Eten.
Auteur: Jonathan Safran Foer
Genre: Non-fictie - Literatuur & Poëzie
Uitgever: Ambo/Anthos Uitgevers
ISBN-nr: 9789026322730
Formaat:Gebonden
Verschenen november 2009
Prijs: € 24,95 (ook verkrijgbaar als Paperback)

En voor het tegenwicht en de nodige zelfspot dit filmpje:

Shouf, shouf, habibi

2011-07-13T05:37:00.000-07:00

Op 10 juli preekte ik in de Oude of Sint Nikolaaskerk in Amsterdam, de oudste en mooiste kerk van de stad. Een preek over identiteitsvragen als: wie zijn wij? waar komen wij vandaan? wat is het waard om voor te leven? En een preek over versieren en versierd worden: shouf, shouf, habibi.

Preek gehouden op 10 juli 2011 in de Oude Kerk te Amsterdam
Schriftlezingen: Jesaja 55:6-13 en Mattheus 13:1-9, 18-23
Gezongen werd onder meer: TT1, Ps 65, Ps 98, TT 120, Gz 479
Thema: Shouf, shouf, habibi!

Gemeente van onze Heer Jezus Christus,

De profeet Jesaja spreekt tot de joodse gemeenschap in Babylon: Keer terug naar de Ene, naar onze God. De concrete achtergrond van die oproep is meer politiek dan religieus – voor zover je die twee ooit kan scheiden.

Zeventig jaar voordien heeft er een oorlog gewoed tussen het wereldrijk Babylonië - het huidige Iraq – en het kleine Judea. Jeruzalem werd verwoest en de joodse elite werd gedwongen om als balling in Babylon te gaan wonen. By the rivers of Babylon, there we sat down. Het was een strategie van de Babyloniërs om politieke leiders, geestelijken, militairen en techneuten weg te snijden uit een overwonnen volk. Dan is zo’n volk onthoofd en komt het niet makkelijk in opstand. Bovendien profiteert je eigen economie van het talent dat je importeert.

Zeventig jaar na die deportatie zijn de geo-politieke verhoudingen gewijzigd. Er is nieuwe vrijheid en wie in Babylon woont, staat voor een keuze: blijven of terugkeren naar Jeruzalem? Dat laatste ligt niet zo voor de hand. Zeventig jaar is lang. Het is het gat tussen de studentengeneratie van nu en de elite uit de meidagen van 1940. Dirk de Geer. Koningin Wilhelmina. Wie Jeruzalem nog zelf heeft meegemaakt is al lang gestorven. We hebben het nu over hun achterkleinkinderen: goed geïntegreerde en goed opgeleide burgers van de wereldstad Babylon. Een groepje gedrevenen is bezig met een krankzinnig project: reconstructie van Jeruzalem. Een stad die al niet zoveel voorstelde – en die zeventig jaar in puin heeft gelegen. Het is in onze termen een groot dorp in de derdewereld. En of maar zoveel mogelijk jonge, hoogopgeleide mensen willen meedoen. Jesaja is de propaganda van het wederopbouw-programma. Keer terug naar de Ene, naar onze God. Kom naar Jeruzalem. In vreugde zul je wegtrekken, in vrede worden voortgeleid.

- ,,Ja, maar er is daar niks. Het is een achterlijk en arm gebied.’’

- ,,In plaats van een doornbos zal een cipres opschieten, in plaats van distels mirtebomen. Kom. Keer terug.’’

Keer terug naar de Ene, naar onze God. Religie is het belangrijkste vehikel om mensen in beweging te krijgen. Kom! Er is iets dat de moeite meer dan waard is. Iets overstijgends. De periode van de ballingschap en net daarna is dé dragende ervaring van het Oude Testament geworden. Dat komt omdat de vragen van die tijd ook boven de feitelijke situatie uit belangrijk zijn. Wie zijn wij eigenlijk? Waar komen wij vandaan? Wat is het waard om voor te leven? Wat moet ik kiezen? Het zijn vragen naar identiteit die rond de ballingschap zijn opgekomen en die nog steeds gelezen worden. Juist misschien wel vanwege die belofte van iets meer dan alleen maar geld en goed.
God zelf heeft zich verbonden met dit project. Jeruzalem wordt een contrastgemeenschap. Een plek waar gezorgd wordt voor de weduwe, de wees en de vreemdeling; waar het niet gaat om de economische rat-race, maar waar iets gezamenlijks neergezet kan worden. Dit is het moment. Zoekt de Ene terwijl hij zich laat vinden. Roept de Ene aan terwijl hij nabij is! Nu kan het.
Profeten zijn bevlogen sprekers. Ze halen alles uit de kast. Het gaat er bij profeten niet om of het uitkomt, maar of het aankomt! Soms wordt er gedreigd: als je niet… dan… Maar nu wordt er verleid. Keer terug, kom. Ook als je eerder niet deugde, God vergeeft. Dit is je tweede kans. We hebben iedereen nodig. Er wordt gebluft: Mijn woord dat wegtrekt uit mijn mondkeer niet ledig tot mij terug, - dan nadat het gedaan heeft wat mij behaagt en heeft doen lukken waarvoor ik het uitzond. Je gaat toch wel doen wat ik zeg. Ik weet al dat je voor me gaat vallen, dus kom nou maar. We hebben het hier wel over een mediterrane minnaar…

In 2004 draaide de film Shouf Shouf Habibi. Een komedie over een Marokkaanse familie in Nederland, met hoofdrollen voor Mimoun Oaïssa en Najib Amhali. De ene zoon integreert bijzonder goed en werkt bij de politie. De ander is crimineel. Natuurlijk brengen ze elkaar voortdurend in de problemen. De film is met liefde en dikke knipogen gemaakt en werd een succes. Shouf Shouf Habibi betekent letterlijk: Schatje, draai je eens om, Schatje, keer eens om, kijk eens naar mij… Op de tramhalte hoor je het de jongens roepen naar mooie meisjes. Shouf Shouf, Habibi. Amsterdamse straattaal heeft tegenwoordig – opnieuw – bijbelse lading. Arabisch en Hebreeuws zijn verwant. Shouf is ook het woord van de profeten. Draai je eens om, keer eens om. Shouf. Keer terug. Keer terug uit Babylon en ga weer in Sion wonen. Maar ook: keer terug naar het rechte pad, keer terug naar de Ene. Zelfs: bekeer je. Allemaal shouf! – al die betekenissen liggen boven op elkaar. Shouf, shouf, een woord om te sjansen en een theologisch Stichwort en die twee liggen dichter bij elkaar dan je zou denken. Bekeer je – shouf! – draai eens om – shouf! – ah, kom nou met me mee – shouf!

***

De woorden van Jezus in zijn bootje net voor de kust – een dobberende preekstoel – klinken in eerste instantie heel anders. Het gaat over een zaaier en zijn zaaigoed. Niet alles komt even goed terecht: een deel langs de kant van de weg; een deel op steenachtige ondergrond, een deel tussen de distels en ook een deel in goede aarde. De zaaier en zijn zaaigoed zullen ongetwijfeld Jezus en zijn boodschap zijn. Bij de één komt dat verhaal over en bij de ander niet. Dat is voor de gelovige een raadsel en een verdriet. Waarom haken mensen af? Waarom zijn er niet meer die dit aan het hart gaat? Mijn eerste indruk is dat de gelijkenis vooral een pastoraal karakter heeft. Er wordt mee uitgelegd dat dat nu eenmaal zo is. Het is geen gelijkenis die je een keuzemogelijkheid voorhoudt. De portee is niet: wees een betere zaaier en let beter op waar je je zaaigoed uitstrooit. Nog daarvan afgezien dat Hijzelf die zaaier wel zal zijn… al zou je het zelf zijn: je weet niet van tevoren welk korreltje opgepikt wordt door een vogel en onder welk korreltje de bodem stenig is. Breed uitzaaien is het devies. Er staat ook niet: wees beter zaad. Je bepaalt nou eenmaal niet zelf waar je valt. Ik lees het vooral als bemoediging, opwekking, troost: verlies de moed niet. Zo gaat dat nu eenmaal.

Het Koninkrijk der Hemelen – het hemelse Jeruzalem – is aangebroken in Jezus. Sommigen horen dat, maar verstaan het niet. Het komt niet binnen. De vogels eten het op. Sommigen horen wel, maar het blijft oppervlakkige kennis. Zaad op de stenen, dat geen wortel schiet. Sommigen horen wel, maar worden afgeleid door hun zorgen of door hun bezittingen. De ontkerkelijking verklaard. Een ander deel viel in goede aarde… In de Nieuwe Bijbelvertaling is de secularisatie al verder voortgeschreden. Daar staat: “Maar er viel ook wat zaad in goede grond…” Wat zaad. Heel veel is het niet. Ach, als Studentenpredikant vind ik het wel een troostrijke gelijkenis. Honderdduizend studenten telt deze stad. Hoeveel doen er iets met geloof of met kerk? Niet zoveel. Ik doe mijn best om cursussen en debatten onder de aandacht te brengen. Gay Pride Kerkdienst, Preek van de Leek. Zet het op facebook. Maak een leuke flyer. Een flyer ging uit om te flyeren. Nou driekwart leest hem niet. Of stopt hem in zijn binnenzak. Of heeft iets leukers op de bewuste avond of moet juist hard studeren. Gelukkig valt er ook nog wat zaad in goede grond. En wie je dan binnenkrijgt! Dat is dan ook echt geweldig en ongelofelijk vruchtbaar. Daar doe je het allemaal voor…

De uitleg van de gelijkenis past zo naadloos en voelt zo comfortabel dat er een klein rood lampje gaat branden. Is de identificatie niet te snel gemaakt? De kerk als zaaier. De kerkganger als zaad in goede aarde. De seculiere buitenwereld als zaad op de rotsen. Het is wel erg status-quo-erig. Het is goed zoals het is. Ik mis het prikkelende, scherpe en flirterige van de profeet. Waar is de shouf?Ik lees nog eens. Misschien hebben de missionaire actierondes en modellen mijn blik vertroebeld. Er staat niet: de kerk is als een zaaier, de kerkganger is de oogst. Er staat wie het gegeven is de geheimenissen van het Koninkrijk der hemelen te kennen, is de oogst.

Het Koninkrijk der hemelen dat er is voor de armen van geest. Zalig de armen van geest want hunner is het Koninkrijk der hemelen; dat er is voor de vervolgden omwille van de gerechtigheid.
De contrastgemeenschap bij uitstek, een gemeenschap van broeders en zusters, waar heren en slaven naast elkaar zitten, mannen en vrouwen, homo’s en hetero’s, joden en grieken, moslims en christenen. Jeruzalem in opbouw. Van toen aan begon Jezus te prediken en te zeggen: Bekeert u, want het Koninkrijk der hemelen is nabijgekomen (Matt. 4:17). Bekeer je… of moeten we zeggen: keer je eens om; laat je eens zien, laat eens zien wie je bent, want het Koninkrijk der hemelen is nabijgekomen. Zalig zij die het woord van het Koninkrijk horen en het verstaan.

Het agrarische karakter van de gelijkenis heeft me op het verkeerde been gezet. Het is niet zomaar zaaigoed dat daar groeit. Het zijn mensen. Dat maakt het beweeglijker dan je in eerste instantie zou denken. Het woord van het Koninkrijk horen en verstaan is ommekeer. Ommekeer is vruchtdragen, verschil uitmaken, ertoe doen. Wie ben jij eigenlijk? Waar kom jij vandaan? Wat is het waard om voor te leven?

In vreugde zul je wegtrekken in vrede worden voortgeleid. Weg uit je oude bestaan op weg naar het Koninkrijk der hemelen – Jeruzalem nieuw. Het is de stad van de wederopbouw, van de piramides op zijn kop, van de bruidegom en zijn bruid. De stad van het feest. Shouf, Shouf, Habibi… Keer je om, keer je om, liefje. Hij roept je. Hij versiert je. Je bent zijn lieveling. Keer je om, keer je eens om! Christus is onze liefste medemens, onze habibti. Hij keert zich naar ons om, steeds opnieuw want dé ommekeer ligt achter ons. Dus vieren we een bruiloftsfeest met brood en wijn en laten we die rondgaan totdat Hij komt.

In de Naam van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest. Amen.

Gay Pride Kerkdienst 2011

2011-07-08T02:12:00.000-07:00

Preek van de Leek 2011

2011-06-26T06:25:00.000-07:00

De line-up van 'De Preek van de Leek' 2011 is bekend. We zijn blij en gelukkig met vijf sprankelende en verrassende namen. Dit zijn de vijf dappere dominees van 2011

Jan Jaap van der Wal (1979)
Cabaretier en televisiemaker preekt op 30 oktober

Paulien Cornelisse (1976)
Cabaretier en schrijfster preekt op 6 november

Désanne van Brederode (1970)
Schrijfster preekt op 13 november

Eberhard van der Laan (1955)
Burgemeester preekt op 20 november

Leoni Jansen (1955)
Zangeres preekt op 27 november

Klik hier voor de website van het project

Theologen Top Tien

2011-06-20T07:18:00.000-07:00

Tijdens de Nacht van de Theologie wordt een prijs uitgereikt voor een initiatief, bijzondere activiteit of sterke media-presentie waarmee de theologie een gezicht gekregen heeft. Een Oscar voor godgeleerden. Gek genoeg heb ik van twee van de drie genomineerden nog nooit gehoord. Zou dat wat over mij zeggen of wat over die prijs? Lijstjes zijn subjectief, daar zullen we het maar op houden. Toch vraag ik het graag aan mensen: 'wie inspireert jou in de theologie?'. Vaak blijft het lang stil. Dat is jammer. Als theoloog leef je van inspiratie en daar hoort ook bij dat je mensen kunt bewonderen. Ik stelde een persoonlijke Theologen Top Tien samen. Hier komt ie.

10. Matthias Smalbrugge
Matthias is predikant in Aerdenhout en bijzonder hoogleraar europese cultuur en christendom aan de VU. Zijn speeches zijn prikkelend, erudiet en tegendraads. Als je als verlichte burger of moderne gelovige een prettig wereldbeeld bij elkaar gedacht hebt, dan word je door Matthias flink te grazen genomen. Ontdekkende theologie en dat uit een vrijzinnige hoek...

9. Mechteld Jansen
Mechteld is hoogleraar missiologie aan de PthU. Haar presentatie is fris en vlot en met de nodige zelfspot. Een verademing om naar te luisteren.

8. Udo Doedens
Udo is predikant in Gouda en scribent van het obscure blaadje In de Waagschaal. Hij combineert vroomheid, engagement en een messcherpe theologie met een groot schrijftalent. Inspirator en intelligent theoloog die een doorbraak naar een groter publiek verdient.

7. Jean-Jacques Suurmond
Meesterlijke columnist (dagblad Trouw) met een volstrekt souvereine positie in de theologie: in zekere zin is zijn project de opheffing van de theologie te noemen.

6. Abeltje Hoogenkamp
Het is een beetje gek om je eigen geliefde in een top tien op te nemen, maar ik doe het toch. Toen Abeltje zes jaar geleden het plan 'De Preek van de Leek' lanceerde zag niemand er wat in; ook ik niet. Het is inmiddels het meest succesvolle en vernieuwende project in het land (zeg ik).

5. Jacobine Geel
Over Jacobine wordt volkomen ten onrechte onaardig gedaan. Ik vind haar een ongelofelijk goede vakvrouw, die onnoemelijk veel betekent voor de kerk.

4. Huub Oosterhuis
Zesenzeventig en nog iedere dag aan het werk: bijbelvertalen, dichten, een cultureel centrum leiden. Of zijn 'Nieuwe Liefde' een succes wordt weet ik niet, maar ik bewonder Huub als schriftgeleerde en ijveraar voor vreemdelingenrechten.

3. Antoine Bodar
Zonder twijfel de theoloog met de grootste landelijke bekendheid. Kan de traditie vertegenwoordigen én er afstand van nemen. Wat een souplesse in het maatschappelijk debat. Een voorbeeld op grote hoogte.

2. Ruard Ganzevoort
Eigentijds en scherpzinnig theoloog die veel weet van machtsstructuren en hun werking. Actief politicus, boeiend spreker, sterke bestuurder. Het eind is nog niet in zicht.

1. Erik Borgman
Geleerde die makkelijk praat en uitlegt voor een groot publiek. Zijn boek Metamorfosen is hét theologische boek van de afgelopen tien jaar. Over Jezus als anti-messiaanse gestalte: een wending van Barthiaans formaat.

De boze burger en de linkse kerk

2011-05-28T10:28:00.000-07:00

Op de VU-alumnidag sprak ik een column uit over de Boze Burger en de Linkse Kerk. De tekst van de column staat hieronder.

Ik ben geboren en getogen in een socialistisch milieu. Ik kom uit Vlissingen, stad van de haven, stad van de werf, rode stad. Op mijn scholengemeenschap begonnen de lessen ’s ochtends om 8 uur. Want de fabriek begon ook om acht uur. Of was er soms iemand die zich boven de arbeiders verheven voelde!? Als de ouders van een vriendje VVD stemden, was het beter dat je daar niet meer ging spelen. Werd er aan de deur gecollecteerd, dan moest ik eerst vragen of het iets met religie van doen had. Als dat zo was, werd er niet gegeven. Ik herinner me een juf Humanistische Vorming die ons twee foto’s voorhield. Eén van een zwart kindje en één van een wit kindje. Of er iemand was die een verschil zag tussen die twee foto’s? Wee degene die ‘ja’ zei. Er was geen verschil. Dit zijn allebei kinderen!
De taalvondst Linkse Kerk is niet zo gek bedacht. Ik kan praten over die wereld zoals sommige ex-gereformeerden over de catechese uit hun jeugd kunnen praten. Er werd een denksysteem bemiddeld, een way-of-life, een geloof zo je wil. Het VARA-project ‘Kinderen-voor-Kinderen’ was ons Kindernevendienstmateriaal. Zij zongen wat wij dachten. Luister naar de tekst van ‘Als de lichtjes doven’ uit 1984.

Donkere Zuid-Afrikaan
honger moet je lijden
mag niet naar je vader gaan
bent van hem gescheiden.

Wie dit hebben uitgedacht
komen allen samen
zingen plechtig ‘Stille Nacht’
zonder zich te schamen.

Het moge duidelijk zijn wie de schuld hadden aan alle ellende in de wereld: mensen die in een kerk zaten. Eén couplet verder:

Turk en Griek en Marokkaan,
mogen die hier blijven?
mogen die hier ook bestaan
of zal men ze verdrijven?

Nou, niet als het aan ons lag! Het was niet zomaar iets: ‘Kinderen-voor-Kinderen’. Je kreeg één keer per jaar zo’n LP en die werd helemaal grijs gedraaid. Als mijn generatie straks dementerend in het bejaardenhuis zit, herinneren we ons geen psalmen en gezangen, maar ‘Kinderen-voor-Kinderen’.

Heeft het mij nou veel kwaad gedaan, die linkse catechisatie? Nee. Het was prettig geweest als er wat meer gerelativeerd had kunnen worden. Het kernwapendebat hing niet af van hoe wij daar op het schoolplein over dachten. Maar ik heb er ook goede dingen aan overgehouden: een antenne voor recht en gerechtigheid; interesse in literatuur. Dat ik in Amsterdam kon gaan studeren werd gelabeld als een voorrecht – en ik voel me er tot op de dag van vandaag dankbaar voor.

De Linkse Zuil van mijn jeugd is er niet meer. Er zijn geen kinderen meer die ‘De Internationale’ kennen. Je kunt tegenwoordig overal openlijk erkennen dat er ook goeie VVD’ers bestaan – of dat migratie niet alleen maar vrolijk is. Linkse Kerk is een anachronisme. Wie nu nog gelooft in de Linkse Kerk, gelooft in een kerk die niet bestaat. Wie boos is op de Linkse Kerk is boos op iets van dertig jaar geleden.
Wat nu speelt, wat nu belangrijk is, de vragen en onzekerheden van nu, liggen op een ander terrein. Kijk naar wat wij meegeven aan onze kinderen. Ik pak ‘Kinderen-voor-Kinderen’ er nog eens bij. Het project bestaat nog steeds – en de liedjes gaan tegenwoordig als volgt:

Mensen staan uren in de rij om mij te zien
willen een foto met mijn naam (met mijn naam)
iedereen wil weten hoeveel ik verdien
wat lijkt me dat een fantastisch bestaan.

(refrein)
Ik wil beroemd worden
wil op tv en op de radio
beroemd worden
wil in de bladen staan
ik wil gewoon beroemd worden
niet over straat zonder dat iemand mij herkent
ik ben beroemd.

De tegenstelling van deze tijd is geen klassenstrijd, maar een Idols-verkiezing. Beroemd of niet beroemd? Aandacht of geen aandacht? Gezien of niet gezien, dat is de kwestie. Zuilen bestaan niet meer. De gereformeerde niet. De linkse niet. De liberale niet. En daarmee is ook het groepsgevoel, de binding weg. Wat rest is een strijd om de kijkcijfers, een strijd van allen tegen allen. Dat levert per definitie veel verliezers op. Verongelijktheid is niet verwonderlijk. Het ware probleem van de Boze Burger is niet het bestaan van de Linkse Kerk, maar juist het ontbreken er van.

Kirchentagsreis Studentenpastoraat Amsterdam

2011-05-11T01:12:00.000-07:00

Impressie van de voorbereidingsbijeenkomst op 9 mei (foto's: Jörgen Caris)

Bijbelcursus Jona bij het Studentenpastoraat

2011-03-30T12:20:00.000-07:00

Praatje over religie bij L.A.N.X./het VU-corps

2011-03-26T11:42:00.000-07:00

Op donderdag 24 maart was ik tijdens het Convent van L.A.N.X./het VU-corps te gast op de sociëteit aan de Nieuwe Zijds Voorburgwal. Mij was gevraagd een inleiding te geven over het werk van het Studentenpastoraat en iets te zeggen over de mogelijke betekenis van het verschijnsel religie voor studenten. Zo'n honderdvijftig studenten hoorden toe en stelden na afloop zinnige en buitengewoon goed geformuleerde vragen. Hieronder mijn praatje

Mijn naam is Ranfar Kouwijzer. Ik ben studentenpredikant. Ik ben verbonden aan de Protestantse Kerk en ik werk voor het Studentenpastoraat Amsterdam, dat zich richt op alle studenten van de VU, de UvA en de Hogescholen hier in de stad, ongeacht hun achtergrond. Wij werken samen met de onderwijsinstellingen en onze doelgroep is zowel religieuze als niet-religieuze studenten. Ik ben gevraagd om hier wat te vertellen over mijn werk – en in breder verband iets over religie en geloof en over wat dat voor studenten van nu zou kunnen betekenen.
*
Ik ga er vanuit dat 95% van jullie niet gelovig is – of daar op dit moment in ieder geval niet actief mee bezig is. Sommigen van jullie zullen een religieuze achtergrond hebben. Een enkeling komt uit een stevig kerkelijk milieu: je moest vroeger echt mee naar de kerk. Een iets grotere groep zal een open religieuze contekst als achtergrond hebben: je moest er wel iets van weten, maar mocht je eigen keuze maken. En het grootste gedeelte is van huis uit niks. Voor kerkelijkheid moeten we terug naar de generatie van je grootouders – of misschien nog wel verder.
*
Jullie eigen vereniging is daar een mooi voorbeeld van. Vroeger ging je alleen bij het VU-corps als je gereformeerd was. Nog in de jaren zestig werd er aan het einde van de groentijd op het museumplein gevochten met de katholieke vereniging Thomas. Daarbij werd uit volle borst gezongen:

De Roomse horden rukken aan,
om ’t vrije Vu-corps neer te slaan,
vermomd verschuilt zich in de schaar,
een jezuïet met veldaltaar.

Staat pal geschoren geuzenheer,
denk aan Jan de Bakker, denk aan Jan de Bakker.
Vecht voor ’t volle biervat en uw eer.

Hoe roert het Rooms studentendom
de pauselijke dogmentrom
opdat de Vrij VU, hoe grof
weer zoenen zou des pauzen slof.

Zit het nog in jullie repertoire? En weten jullie wie Jan de Bakker is? Jan de Bakker werd in 1525 in Den Haag op de brandstapel gezet omdat hij het katholieke geloof vaarwel gezegd had en zich bekeerd had tot het Lutheranisme.
*
Naar verluidt zongen de katholieken van Thomas daartegenin: Calvijn, Calvijn, Calvijn dat was een zwijn!
Ik hoor van jullie praeses dat er ook nog een lied is met de zinsnede ‘liever Turks dan paaps’. Die regel komt regelrecht uit de Tachtigjarige oorlog. Vrij vertaald uit een geuzenlied uit 1565: “Turken zijn weliswaar geen christenen, maar in Turkije is er godsdienstvrijheid en worden er geen mensen vanwege hun geloof op de brandstapel gezet, zoals de katholieken wel doen.” Toch aardig om te weten als er weer eens een Limburgse politicus begint over de joods-christelijke wortels van onze cultuur.
*
Nou hebben die liederen nog iets folkloristisch, maar volgens mijn zegsman, jullie reünist Mient Jan Faber, kwam in de jaren zestig de fractievoorzitter van de A.R.P. – de voorloper van het CDA – nog regelmatig langs op sociëiteit L.A.N.X. om er voor te zorgen dat de leden wel goed gereformeerd zouden gaan stemmen. Politici van andere partijen werden uiteraard niet toegelaten. Volgens Faber was het ook usance dat de klassiek gereformeerde hoogleraar pedagogie professor Waterink de eerstejaars op L.A.N.X. kwam toespreken. Hij hield hen voor dat ze moesten waken voor het verleidelijke vrouwendom van de grote stad. Er was daarentegen een exclusief gereformeerde verpleegstersschool aan de VU en de zusters-in-opleiding woonden in een speciale zusterflat. Als iedereen daar nou eens heen zou gaan om vriendinnen te zoeken? Ze deden het ook nog.
Voor jullie grootouders, voor de reünisten uit de jaren vijftig en zestig was het geloof nog een vanzelfsprekendheid. En niet alleen het geloof: ook het bijbehorend leven in een gereformeerde zuil. Die tijd is voorgoed verdwenen. Maar is het niet wat veel van het goede dat jullie in 2002 zijn toegetreden tot het AHC: het Aller Heiligen Convent, ooit opgericht om het Rooms-Katholieke zelfbewustzijn te versterken? Het kan verkeren.
*
Als je in Amsterdam woont en studeert kun je makkelijk denken dat religie zo iets is als kantklossen of volksdansen. Een hobby van mensen van vroeger. Amsterdam-binnen-de ring telt op zondag misschien tweeduizend kerkgangers. Studenten zitten daar nauwelijks bij. Maar kijk je iets verder dan krijg je een ander beeld. In de Bijlmer zitten tienduizenden mensen bij elkaar in garages en kelders. En in heel Nederland gaan per zondag nog altijd tien keer zoveel mensen naar de kerk als naar het betaald voetbal. 55% van de kiesgerechtigden in ons land noemt zichzelf religieus. Dat is een meerderheid! Die stemmen dus niet enkel CDA, Christen Unie of SGP, maar op allerlei partijen. Wereldwijd noemt 90% van alle mensen zich religieus. Het Christendom is niet aan het uitsterven, het is nog steeds de snelst groeiende religie ter wereld, met in Afrika, Brazilië en met name China miljoenen nieuwe gelovigen per jaar. Als je reist door het Midden-Oosten, Afrika of Noord-Amerika raad ik je niet aan om te zeggen dat je atheïst bent. Mensen snappen dat daar niet. Het is alsof je hier zou zeggen: ik ben geen individu. Dat klinkt heel bedreigend.
*
In de jaren zeventig werd in de sociologie de secularisatie-these ontwikkeld. Die komt kort gezegd hierop neer: religiositeit zou steeds verder afnemen en de moderniteit zou steeds verder voortschrijden. De hele wereld zou op een gegeven moment worden zoals Amsterdam. Die these is stevig verankerd in ons collectieve denken. En toch klopt hij maar half. Kerksheid en betrokkenheid bij kerkelijke instituten neemt in Nederland inderdaad af. Van de week stond er nog een artikel over in de krant: uitslag van Amerikaans onderzoek. De wetenschappers uit Dallas hadden een opmerkelijke verklaring voor de kerkkrimp, namelijk: de groep van niet-religieuzen wordt steeds groter en belangrijker en daarom wordt het voor mensen steeds aantrekkelijker om er lid van te worden.”
De kerken – en trouwens ook de moskeeën! – verliezen per jaar ongeveer 2% van hun leden, vooral door natuurlijk verloop. Dat is inderdaad een achteruitgang, zij het niet spectaculair. Maar wat niet klopt is dat daarmee ook de religiositeit afneemt. Mensen vinden er andere vormen voor. Tegenwoordig is het in de wetenschap een redelijk breed gedeelde opvatting dat religie niet afneemt, maar transformeert.
*
Ik ben van het Studentenpastoraat Amsterdam en het is mijn werk om met studenten iets met de religieuze traditie te doen. Niet om mensen te bekeren of over te halen. Wel om ze een toegang te geven, een introductiecursus.
Als je door een museum loopt en je weet niks van de bijbel, kan je 80% van de kunst overslaan. In literatuur en klassieke muziek is het al net zo. Gun jezelf die kennis. Onze cultuur is er op gebaseerd. Ik geef Bijbelcursussen waar het me niet om geloven gaat, maar gewoon om lezen wat er staat. De bijbel is niet zo’n makkelijk boek. Als je er op eigen houtje in gaat lezen, is het tamelijk duister. Je hebt mensen nodig die je wegwijs maken. Dat soort bijbelklassen bestaan op tal van plaatsen in deze stad. Aan de Zuid-as, in de doopsgezinde kerk – en in de Rode Hoed. En ze zijn populair, juist bij niet-gelovigen.
*
Ooit waren studentenpastors gestationeerd bij studentenverenigingen. Zij waren moderatoren en hadden de taak om het bestuur op de vingers te kijken. Werd de identiteit van de vereniging wel bewaard, ging het wel goed met de zeden? Een bemoeial en betweter op de sociëteit. In de jaren zestig werd daar een eind aangemaakt. We zijn er uit gegooid. Toen kwam er een tijd dat het studentenpastoraat zelf een prachtig pand had. Hier in Amsterdam was dat VE’90 aan de Van Eeghenstraat. Je kon er borrelen, naar de film over praten over allerlei levensbeschouwelijke thema’s. Nu is dat pand wegbezuinigd en ben ik een mobiele studentenpredikant. En zie: ik krijg een uitnodiging om op de sociëteit te komen praten over religie. Zoals Louis van Gaal ooit zei: de cirkel is rond.
*
Eén van de redenen dat ik hier sta, is dat L.A.N.X. zulke goede ervaringen heeft gehad met één van mijn illustere voorgangers: Pater van Kilsdonk. Een Katholieke geestelijke, geboren in 1917 en in de zomer van 2008 op 91-jarige leeftijd overleden. Hij was erelid van jullie vereniging, want ondanks dat hij ook een achtergrond had als zo’n moderator – een pottenkijker – was hij zeer geliefd. Hij was een soort Majoor Boshardt. Een oude man die nog lang na zijn officiële pensionering de kroegen van Amsterdam afliep om met jonge mensen te praten over waar ze tegenaan liepen in het leven. Hij kwam overal, vooral als het laat werd. Daar dankte hij zijn bijnaam Kater van Pilsdronk aan. Het was bijzonder, zo’n opa in het uitgaansleven. Hij kende iedereen en betekende ontzettend veel voor mensen die waren vastgelopen. Hij was groot in het bezoeken van mensen met Aids in de jaren ’80, toen je daar nog onherroepelijk aan dood ging. Bij zijn uitvaart hebben leden van L.A.N.X. de kist gedragen en was er twee weken verenigingsrouw. Het siert jullie dat zijn gedachtenis hier in ere wordt gehouden.
*
Ik ben geen pater van Kilsdonk, maar ik doe mijn werk wel met vreugde en enthousiasme. Ik ben blij dat jullie bestuur mij heeft gevraagd hier iets te vertellen, want ik denk dat je jezelf een plezier doet door wat vragen over religie toe te laten.
Ik heb zelf een buitenkerkelijke achtergrond. Toen ik hier in Amsterdam ging studeren was ik niet gedoopt, had ik nog nooit een bijbel gelezen en kwam ik nooit in een kerk. Ik wilde journalist worden en had bedacht dat de islam een thema zou gaan worden in de Nederlandse maatschappij. Het leek me handig om daar wat van te leren en omdat je alleen maar wat zinnigs over de islam kunt zeggen als je ook iets weet over het christendom, schreef ik me in voor theologie. Wat voor mij nodig was, was het opruimen van vooroordelen. Ik had allemaal ideeën over wat mensen in de kerk wel niet zouden denken en geloven. In tegenstelling tot wat ik verwachtte vond ik daar intelligente en wijze mensen. Ik heb leren Bijbellezen en ik besloot me aan te sluiten. Met de journalistiek is het niks meer geworden.
*
Theodoor Holman, columnist van de Groene Amsterdammer, schreef in zijn column van vorige week dat hij niet alleen voor een kopvoddentax is, maar ook voor een belasting op alle religieuze uitingen. Zoiets doms had ik ook kunnen roepen, voordat ik aan mijn studie begon. Het is een onzin-voorstel. Niet alleen omdat het onsympathiek is, maar ook omdat het impliceert dat het eenvoudig is om uit te wijzen wat religieus is en wat niet. In werkelijkheid ligt dat behoorlijk complex. Wat is religie? Geef daar maar eens een definitie van. Het woord komt van het Latijnse religere en dat betekent: verbinden. Verbinding tussen mensen onderling, verbinding met het voorgeslacht of verbinding met iets hogers.
Maar wanneer is iets religieus en wanneer niet? Een kaarsje branden bij een foto van een overledene? Bloemen leggen op een graf? Soep uitdelen aan daklozen? Een ketting met een kruisje er aan dragen? Voor sommigen komt daar iets transcendents bij – een lijntje naar boven, zullen we maar zeggen. Maar anderen hebben daar niet zo veel mee – ook binnen de kerk niet. Is carnaval een religieus feest? En kerst? Is besnijden van meisjes iets islamitisch? Waarom komt het bij Egyptische christenen dan net zo veel voor als bij Egyptische moslims? Is een hoofddoekje iets islamitisch? Waarom worden er in het katholieke Sicilië dan zo veel hoofddoekjes gedragen?
*
Het wereldbeeld van Theodoor Holman – hij weet precies wat gelovigen allemaal vinden en denken – zegt meer over hemzelf dan over religie.
95% van alle christenen in Nederland heeft geen enkel bezwaar tegen het wetenschappelijk wereldbeeld, inclusief big bang en natuurlijke selectie. In 9 van de 10 kerken worden homo-huwelijken gesloten. In veel kerken kon dat al lang voordat de burgerlijke overheid er aan toe was. Karikaturen doen het goed op televisie, maar zeg nou zelf: wat is het beeld van een student die lid is van een gezelligheidsvereniging? Een beetje alsof niemand van jullie hier ook maar één studiepunt weet te halen. Heb dat in je achterhoofd als je in de media iets leest over religies.
*
Rob Wijnberg van NRC-next schrijft in zijn column van eergisteren iets waar ik mij beter bij thuis voel. Wijnberg schrijft: Religie bestaat niet. Het is slechts een naam die we lukraak plakken op grotendeels onsamenhangende stelsels van opvattingen, rituelen, gewoontes en symbolen, die door een volstrekt toevallige samenloop van omstandigheden als religieus te boek zijn komen te staan.
Wijnberg zegt verder dat religie net zo’n woord is als cultuur. Je hebt natuurlijk cultuur met een hoofdletter C., maar geef maar eens aan wanneer iets ophoudt cultuur te zijn. Zo is het met religie ook.
*
Als ik aan jullie vraag noem eens drie christelijke bekendheden, mensen van televisie, wie noem jullie dan? Ik gok dat jullie komen met namen als André Rouvoet, Andries Knevel, Bisschop Simonis, Arie Boomsma. Waarbij ik me nog gelukkig mag prijzen dat de grote vriendelijke reus van het Bos en Lommerplein er bij zit. Jullie hadden ook kunnen roepen: Barack Obama, Mark Rutte en Angela Merkel. Ook alle drie meelevend christen. Dat besef kan je helpen je te behoeden voor de naïeve gedachte dat christendom een restverschijnsel is dat vooral op de Zeeuwse eilanden en aan de rand van de Veluwe nog voorkomt. Dat is – met alle liefde voor Mokum – nou een grachtengordelgedachte. Je doet jezelf tekort als je religie wegzet als iets van vroeger waar jij niks van af hoeft te weten
*
Het vooroordeel is dat geloven behelst dat een man met een baard de wereld in een paar dagen gemaakt heeft en verder over het leven na de dood. Dat is de karikatuur.
Ik denk dat het in het geloof altijd over grote vragen is gegaan en dat die vragen niet weg zijn. Wie ben ik? Wat is mijn bestemming? Met wie ben ik verbonden? Wat is betrouwbaar en waarachtig? Wat is alleen maar schijn? Is dit het nou?
Ik denk dat jullie die vragen ook stellen. Dat jullie het met elkaar over dat soort dingen hebben. Dat het niet altijd makkelijk is om daar een richting aan te geven, tijd voor te maken of taal voor te vinden die niet al te zweverig klinkt. Ik denk dat jullie op zoek zijn naar dingen als ‘inspiratie’, ‘verbondenheid’, ‘geluk’ – en dat dat er ook voor jullie meer toe doet dan een c.v. of een cijferlijst.
Ik wil van jullie geen crypto-gelovigen maken. Ik wil aangeven dat een keiharde caesuur tussen religieus en niet-religieus volgens mij niet zo veel zin heeft. Het gaat om dezelfde vragen, alleen het taalveld is verschillend.
*
De grote religieuze tradities hebben manieren gevonden om het over die vragen te hebben. Er is taal, er zijn liederen, symbolen en gebruiken. Als je lid bent van een traditionele vereniging weet je als geen ander dat dat functioneert. Dat het iets betekent om tradities in ere te houden, om liederen van lang geleden te zingen, om iets van je geschiedenis af te weten, om rituelen uit te voeren die voor de buitenstaander onzinnig lijken, maar die iets van verbinding tot stand brengen.
*
Het is nog niet zo makkelijk om die religieuze traditie toegankelijk te maken voor studenten van nu. Ikzelf heb er zes jaar over gedaan voor ik er aan toe was gedoopt te worden. En ik studeerde theologie en kon er fulltime mee bezig zijn. In de Romeinse tijd gold in de kerk een groentijd van drie jaar. Pas na die periode kon je volwaardig lid worden. De factor tijd is van belang. Als je een lied honderd keer hebt gezongen, kan het ook troostrijk worden in een geladen situatie. Maar daar is wel volharding voor nodig. Zing je het voor het eerst, dan is het nog niks. Net zoals het in vriendschap uitmaakt of je elkaar al een leven lang kent of nog maar een paar weken, zo is het ook met religie.
*
Religie is van oudsher sterk op momenten in een leven die er toe doen, op keerpunten. Bij uitvaarten, rond de geboorte van een kind; mensen zoeken een geestelijke op als ze in echtscheiding liggen of ernstig ziek zijn. Als je straks gaat trouwen, dan wil je dat misschien wel in een kerk doen. Dat kan en dat is een goed idee. Ook als je er nu nooit komt, hoef je niet het gevoel te hebben dat dat hypocriet zou zijn. Kinderen worden gedoopt voordat ze iets gepresteerd hebben. Adam en Eva worden volgens het verhaal geschapen op de avond voor de sabbat. Het eerste wat ze doen als ze wakker zijn is een vrije dag vieren.
Als het goed is, is een studententijd juist géén keerpunt. Je hebt even vrij tussen school toen je van alles moest en straks je werk, waar je weer van alles moet. Dit is vrije ruimte. Het is logisch dat geïnstitutionaliseerde religie geen grote rol speelt in jullie leven.
*
Naar de kerk gaan op zondagochtend is voor de meesten geen optie. Het past niet in jullie leven. Dat is niet zo gek, want kerkdiensten richten zich de facto op een andere doelgroep. Om half elf bij elkaar komen in een te warme ruimte en dan koffie met een koekje na, dat vinden mensen van 75+ heerlijk - of het nou kerk heet of bingo. Het is iets wat in hun bioritme past.
Is er nog een alternatief tussen alles wat met religie te maken heeft overboord gooien en op zondag naar een kerk gaan? Is er zoiets als geloof light of religie 2.0?
*
Wees niet te streng voor jezelf. Als je al iets wilt doen, kies dan iets wat bij jou past en ook bij je levensfase. Dit is een tijd van contacten en van debatten, van reizen eventueel. Doe daar wat mee. Bezoek debatten – of nodig een spreker uit als dispuut of jaarclub.
Als het bij je past: doe eens iets aan vrijwilligerswerk, dat kan vanaf een halve dag per jaar. Veel studenten ontlenen heel veel aan hun vrijwilligerswerk – en dan gaat het echt niet alleen om het vullen van je c.v.. Het heeft ook nog met zoiets als je ziel te maken.
*
Sommigen zoeken het in een persoonlijk dagelijks moment. Meditatie, een kaars opsteken, Bijbellezen, yoga. Meestal stranden dat soort voornemens binnen de kortste keren. Iets iedere dag doen is vreselijk moeilijk en iets doen zonder dat daar een groep aan te pas komt is nog veel moeilijker. Daarom worden sportscholen nou zo rijk van doorlopende abonnementen.
Je kan ook de andere kant op redeneren. Als je nou één keer per jaar wat tijd maakt voor bezinning. Een cursus, een vrijwilligersweek, een weekend naar een klooster? Dat is veel makkelijker op te brengen en het blijft je gegarandeerd bij. Als je naar de kerk wilt, doe dat dan op kerstnacht of in de paasnacht. In feesten zijn studenten goed. Het past ook beter bij je bioritme.
*
Ik wil jullie wijzen op een project dat ik sinds 2008 mede organiseer: preek van de leek. Het project is geboren uit precies die gedachte dat er een te grote kloof loopt tussen cultuur en religie, tussen mensen die wel eens in een kerk komen en mensen die daar nooit komen.
Wij hebben mensen uit de cultuur gevraagd om voor één keer een kerkdienst te leiden. Mensen die wij spannend vinden, zoals Erik van Muiswinkel, Nebahat Albayrak en Alexander Rinnooy Kan. Het is in de Singelkerk – een schuilkerk tegenover de UB, steeds op de zondagmiddagen in de maand november. Toegang is gratis. Borrel na afloop. Hoe zou het zijn als dit soort knappe mensen voor één keer in het eeuwenoude format van een kerkdienst stappen? Met hun eigen hersens en hun eigen geweten, maar wel met de volgorde van een traditionele kerkdienst: een Bijbeltekst, collecteren voor een goed doel, iets zingen, dingen opnoemen waar je dankbaar voor bent, preken.
Onze veronderstelling is dat je dan andere faculteiten van je mens-zijn raakt. Dat de leken persoonlijk worden en dingen zeggen, die ze anders niet zo snel zouden zeggen. Dat er ‘iets’ kan gebeuren, dat je geraakt kan worden als je er bij bent. Het project is een succes geworden. Mensen die er aan meededen vonden het geweldig. De kerk zit vol met mensen van binnen – en vooral ook van buiten de kerk.
*
Mijn naam is Ranfar Kouwijzer. Ik ben van het Studentenpastoraat Amsterdam. Wie dat wil kan zich bij ons verdiepen in religie. Je kunt een één-op-één gesprek aanvragen als daar aanleiding toe is. Je kan met ons mee op reis of op een kloosterweekend. Als je er nu niet aan toe bent – ook goed. Misschien ga je in een andere levensfase weer eens wat met religie doen. Maar laat je in godsnaam niet aanpraten dat er een onoverbrugbare kloof is tussen jouw leven en alles wat met religie te maken heeft. In november 2011 is er weer een preek van de leek. Eberhard van der Laan heeft al toegezegd en er komen nog andere interessante sprekers. Het lijkt me echt iets voor jullie en ik zou het prachtig vinden als jullie daar naar toe komen. Dank voor jullie aandacht.

Vreemdelingendetentie: hoe lang nog?

2011-03-23T05:03:00.000-07:00

Op de debatavond die het Studentenpastoraat en Time To Turn op 10 maart organiseerden vertoonden we een indringende reportage, gemaakt door Amnesty International. Bekijk hier de film.

Vreemdelingendetentie from AmnestyNL on Vimeo.

Arie Boomsma over geloof en homoseksualiteit

2011-02-07T05:36:00.000-08:00

"Ik ben er van overtuigd dat de tijd van verbale evangelisatie voorbij is", dat zei KRO-presentator Arie Boomsma afgelopen zondag in een tweegesprek met Bas van der Graaf van de Jeruzalemkerk. Circa 150 toehoorders - merendeels studenten - waren aanwezig bij een vesper met aansluitend live interview over Boomsma's leven, werken en geloven.

"Een bijbeltje pakken en dan aanwijzen wat jou zo aanspreekt, dat werkt gewoon niet. Als je in deze tijd iets van je geloof wil overdragen, dan zul je moeten laten zien dat het bij jou zelf iets positiefs teweeg brengt." Boomsma zei dat in reactie op vragen naar zijn engagement met homo-emancipatie. Het vertolken van een positief geluid over kerk en homoseksualiteit is volgens Boomsma missionair. "Als wij een God hebben die allereerst en allermeest Liefde is, dan kan het niet zo zijn dat wij blijven steken in het oordelen over anderen. Dan moet er iets van die liefde in ons doorwerken. Anders kan je toch ook niet verwachten dat mensen wel eens wat meer over die God willen horen?"
Boomsma vertelde dat zijn bewogenheid met homo's dateerde uit zijn jaren in de VS, toen een HIV-positieve vriend te maken kreeg met stigmatisering en uitsluiting. Terug in Nederland viel hem op dat homoseksualiteit in de kerk vooral een twistpunt was. "De kerk splijt echt op dit issue. Er is geen midden te vinden". Zoals bekend werd Boomsma door zijn toenmalige werkgever de EO geschorst nadat hij meewerkte aan een fotoshoot voor het blad l'Homo. Nu maakt hij voor de KRO het programma 'uit de kast', dat jonge homo's volgt tijdens hun coming out. Boomsma: "Ik vind dit een geweldig relevant thema en ik vind dat wij daar juist als christenen iets in te betekenen hebben." Over zijn vertrek bij de EO zei de presentator eigenlijk pas nu - een jaar na dato - een beetje tot rust gekomen te zijn. "Ik vond het vooral jammer dat er bij de EO steeds zo op de rem getrapt moest worden. Christen zijn vandaag betekent volgens mij dat je een tegengeluid moet laten horen en niet dat je je moet conformeren aan een groep." Boomsma noemde het een verademing bij de KRO te kunnen praten over hoe programma's gemaakt moeten worden en niet meer over de vraag of ze wel gemaakt kunnen worden. Wat Boomsma betreft kiest de kerk in de toekomst ook meer voor actualiteit, relevantie en authenticiteit en minder voor rust in de tent. "Een kerk met uitpuilende balkons en mensen die over de reling hangen om iets terug te roepen naar de dominee, dat is mijn ideaal!"

Bijbelcursus Exodus

2011-01-20T04:55:00.000-08:00

Het belangrijkste boek van het Oude Testament gaat over actuele thema's als (religieuze) identiteit, de verhouding tussen kerk en staat en de spanning tussen vrijheid en verantwoordelijkheid. De Bijbelcursus Exodus zoomt in op de literaire kracht van dit eeuwenoude meesterwerk. Wat staat er en waarom staat het er zo? Geloofsvragen en - antwoorden worden even opgeschort. De tekst mag het zeggen.

VIJF BIJEENKOMSTEN 20.00-21.45 UUR
dinsdag 15 februari, dinsdag 22 februari, dinsdag 1 maart, dinsdag 8 maart, dinsdag 15 maart

Doelgroep: studenten
Locatie: Jeruzalemkerk - Jan Maijenstraat 14 Amsterdam-West

Organisatie: Ranfar Kouwijzer (studentenpredikant)
en Marjon Visser (student religie en levensbeschouwing)
Aanmelden en meer informatie: ranfar@live.nl

Een initiatief van het studentenpastoraat in samenwerking met de Jeruzalemkerk Amsterdam-West

Intredepreek studentenpastoraat

2011-01-19T02:01:00.000-08:00

Op 16 januari ben ik in een feestelijke dienst in de Jeruzalemkerk verbonden aan de Protestantse Kerk Amsterdam: de officiële aftrap van mijn werk als studentenpredikant. Mijn intredepreek ging over de geboorte van Mozes en over het overstijgen van tegenstellingen in kerk en samenleving. Hieronder volgt de integrale tekst.

Gemeente van onze Heer Jezus Christus,

Toen ik theologie studeerde aan de Universiteit van Amsterdam was het gebruikelijk om bij aanvang van een collegereeks een voorstelrondje te houden. We waren met een man of twintig en dan moest je beurtelings je naam zeggen. Dat ging zo: “Hallo, ik ben Martijn. Ik ben doopsgezind”; “Dag, mijn naam is Gerartrudeke. Ik ben gereformeerd.”; “Marianne. Nederlands Hervormd”; “Gunther. Lutherisch.” En dat ging zo maar door. En dan kwam ik. “Dag, ik ben Ranfar. En ik ben niks.” Buitenkerkelijk was ik, niet gedoopt, niet op een christelijke school gezeten, geen enkel benul van wat ik me bij al die kerkgenootschappen moest voorstellen. Ik kende niet eens kerkelijk meelevende mensen. Dat ik er toch zat, had hele andere redenen. Ik wilde journalist worden en had bedacht dat de islam nog wel eens een actueel thema zou kunnen worden en daar wilde ik dan over gaan schrijven – en dan leek het me handig om ook iets van het christendom te weten. Ik kwam om kennis op te doen; om religies te beschouwen. Ik was een buitenstaander. Maar dat: ‘ik ben niks’ was toch confronterend. Het voelde ontheemd, alsof iedereen iets had, behalve ik. Het stoorde me ook. Al die clubjes en verbandjes waar iedereen zo ingenomen mee was. Allemaal wáren ze iets. Iedereen met zijn eigen ware kerk – althans zo voelde dat. Natuurlijk zei die irritatie meer over mij, dan over mijn medestudenten. Die bedoelden er eigenlijk niet zoveel mee. Vermeldden hun kerkelijke achtergrond, zoals ze ook hun geboorteplaats hadden kunnen vermelden. En toch ben ik mijn oude ergernis nooit helemaal vergeten. Dát is wat kerkelijke verdeeldheid teweeg brengt bij buitenstaanders. Het gevoel dat het gaat om het eigen groepje, om het eigen gelijk. En dat werkt op z’n minst anti-missionair.

Paulus
Van die islamstudie is niet veel terecht gekomen. Ik raakte geïntrigeerd door het christendom, door het geloof, door de Bijbel vooral. Ooit had ik het vooroordeel dat het Oude Boek niet meer kon zijn dan een lijst met achterhaalde regeltjes. Maar toen ik de Bijbel leerde lezen ontdekte ik dat het een boek vol gein en vol leven is. Eén van de dingen die mij raakten in de Bijbel is dat er iets is, wat al die hokjes waar wij elkaar in stoppen te boven gaat. Het woord van Paulus dat in Christus noch man noch vrouw, noch Heer noch slaaf, noch jood noch Griek is. In de bijbel wordt het onderscheid tussen mensen opgeheven. Dat in de vroege kerk Heren en knechten samen de maaltijd deelden. Dat mannen en vrouwen door elkaar zitten. Dat niet je maatschappelijke status, of je sekse of je religieuze achtergrond bepaalt wie je bent – maar die ene Heer. Dat is ongekend. Dat zie ik in geen enkele andere religie – en ook niet in de seculiere cultuur. Want ook die leeft met contrasten. Allochtoon of autochtoon, hoogopgeleid of laagopgeleid, jong of oud, provinciaals of uit de Randstad? Het zijn die tegenstellingen waar het altijd maar over gaat in het debat. Hoe krijgen we die mensen ooit één kant op? Ze zijn toch onherleidbaar verschillend?

Gemeenschap
Ik ken geen andere plek dan de kerk waar zo consequent geprobeerd wordt met een andere waarheid te leven. Ras-Amsterdammers zitten hier naast mensen van de Veluwe, een dakloze naast iemand die een ton verdient, bejaarden naast kinderen. Vlotte knappe mensen naast sociaal onhandige mannen en vrouwen. Hier samen aangesproken - hier trachtend te leven als broeders en zusters in Christus. Een kerk is een multiculturele samenleving in miniformaat. Dat betekent niet dat wij de verschillen niet zien. Dat wij de verschillen niet voelen. Natuurlijk is het moeilijk om om te gaan met iemand die anders is dan jij.
Het kan verdraaid lastig zijn om in deze stad overtuigd christen te zijn. “Ik vraag me altijd af, wanneer ik het nou moet vertellen”, zei iemand. “Als ik het bij een eerste ontmoeting al zeg dan willen ze me misschien niet eens leren kennen, maar het is ook gek om pas na een paar weken te komen met: o, trouwens, ik ben gelovig.” Het kan een verademing zijn om dan even te verkeren met mensen in wie je jezelf herkent. Dat is de kracht en het bestaansrecht van christelijke studentenverenigingen. Het is voor iedereen oneindig veel makkelijker om met mensen om te gaan die zijn zoals jij: je familie, je vrienden, de mensen die je zelf hebt uitgekozen. En toch: de kerk heeft een grotere ambitie. Niet omdat we hier zulke enorme mensenvrienden zijn, met zulke grote harten, maar omdat de Heer ons samenbindt, daarom wordt hier gemeenschap geoefend. Ik zie dat hier in de Jeruzalemkerk gebeuren als een jong gezin een alleenstaande man op zondagmiddag meeneemt voor de lunch. Ik zie dat gebeuren als een student bewust even naast een oudere vrouw gaat zitten. En dan kan het zo zijn dat er iets ontstaat wat jij niet bedacht had: dat de rollen worden omgedraaid. Dat jij niet langer iets aan het geven bent – bijvoorbeeld aandacht aan die wat eenzame vrouw – maar dat je iets ontvangt: “Ik bid iedere avond voor jullie, voor alle studenten” en dat dat je raakt. Ik heb die grensverleggende gemeenschap zelf ervaren toen ik een jaar in Frankrijk studeerde en in een internationaal huis woonde met veel studenten uit Afrika. Jongens, vooral jongens, uit een andere cultuur. Andere gebruiken, andere perspectieven. Veel armer. En het was echt niet altijd makkelijk om met hen samen te wonen, maar in korte bemoedigingen, belijdenissen was er wel herkenning, verwantschap. Een hand op mijn arm in het voorbijgaan: “Ranfar, Jesus est seigneur!” Jezus is Heer – grote glimlach. Wat een wonder, dat er een taal is, die mensen wereldwijd verbindt.

Liefde
De liefde maakt geen onderscheid, zegt Paulus. Ze discrimineert niet. Dat ik vandaag in de Jeruzalemkerk sta heeft voor mij alles te maken met dat bijbelse geloof: één doop, één Heer, wij horen bij elkaar. En natuurlijk heeft het studentenpastoraat een andere traditie dan de Jeruzalemkerk, heb ik een andere achtergrond – zult u mij afentoe dingen horen zeggen, waarvan u denkt: wat zegt hij nou!? Maar er is iets anders – iets groters dan de ogenschijnlijke verschillen. En dat is dat wij samen deelhebben aan één roeping. Gods liefde gestalte geven in deze stad, zoals de Protestantse Kerk Amsterdam dat zegt. Of: wat mij aanspreekt in de orthodoxie - het besef dat niemand zich kan laten voorstaan op zijn of haar geloof. ‘Er is er niet één die God zoekt, ook niet één’, zegt Paulus. Hij weet wat van zijn maaksel zij te wachten… Wie zou zich beroemen op zijn overtuiging? Op zijn positie? Het geloof wordt je geschonken, zegt de overlevering. Als het lukt, om te geloven, om te vertrouwen, om zó door het leven te gaan dat niet je afkomst of je sociale situering je gang bepaalt, maar een woord, een verhaal – als dat lukt, is dat niet uit jezelf. Dat moet je toevallen. Bijbels gezegd: dat is genade en iedereen moet het daarvan hebben. De orthodoxie weet dat en de orthodoxie op haar best bezit daarom een bescheidenheid waar kerk & wereld veel van kunnen leren.

Eigen volk eerst
In mijn interpretatie van het boek Exodus gaat het precies om die kwestie: wel of niet onderscheiden, wel of niet discrimineren. De koning van Egypte doet wat wereldse machten doen: hij probeert zijn macht te handhaven - en dus is hij bang voor het vreemde in zijn land – dat zou een bedreiging kunnen worden. “Het zijn er te veel, ze zijn te talrijk!”, zegt hij over de Hebreeën. We mogen niet naïef zijn. Straks keren ze zich nog tegen ons en tasten ze onze welvaart aan. We moeten maatregelen nemen. Farao discrimineert, voert een eigen-volk-eerst politiek en gebruikt geweld. Eerst is er dwangarbeid. Maar hardheid is inflatiegevoelig. Stevige maatregelen moeten na verloop van tijd altijd opgevolgd worden door nog stevigere maatregelen. De farao verordonneert aan de vroedvrouwen dat zij de Hebreeuwse zonen moeten doden. Discriminatie loopt uit op genocide. Farao is buitensporig in zijn zucht tot zelfbehoud en buitensporig in zijn maatregelen. Hij laat baby’tjes doodmaken. Dat het geweld zo snel zo extreem wordt, heeft te maken met de absolute machtspositie van die farao. Een alleenheerser die kan beschikken over leven en dood. Iemand die denkt dat hij God-zelf is, eenzaam balancerend op de smalle top van de piramide – en dan is de waanzin dichtbij. Zo desastreus als bij farao verloopt het niet altijd. Niet iedere vorm van vreemdelingenhaat mondt uit in volkerenmoord – maar ondenkbaar is het niet. Wij leven in een stad waarin tienduizenden kinderen vermoord zijn. Zeventig jaar geleden nog maar. Dat is één mensenleven.

Vrouwen
Farao discrimineert niet alleen tussen vreemd en verwant, hij discrimineert ook tussen mannen en vrouwen. Farao spreekt de taal van het geweld. Hij denkt in oorlogstermen en concurrentie-verhoudingen. Vrouwen ziet hij kennelijk niet voor vol aan. Daar hebben we geen last van. Dus gebiedt hij de vroedvrouwen: als het een zoon is, zul je hem doden. Als het een dochter is, dan zal zij leven. En dan gebeurt er iets eigenaardigs. Twee eenvoudige vroedvrouwen frustreren de rassenpolitiek van farao. Zij voelen, zij weten, meer nog dan ze kunnen beredeneren: dit deugt niet. Die stem in hun hart (noem het vrees voor God) nemen ze serieus en dat eindigt in burgerlijke ongehoorzaamheid. Zij laten de kinderen leven. Op subtiele wijze geeft de bijbel het verschil aan: farao denkt in tegenstellingen, in zonen en dochters – de vroedvrouwen zien het gemeenschappelijke: het zijn allemaal kinderen.
Het patroon herhaalt zich in het geboorteverhaal van Mozes. Opnieuw vaardigt de koning van Egypte een gebod uit, nu richting zijn hele volk: elke zoon die geboren wordt: in de rivier zul je hem werpen, maar elke dochter zul je laten leven! Zonen versus dochters. Onder dat gesternte wordt een kind geboren. “Een man van het huis van Levi ging en nam een dochter van Levi”. Zij is de eerste dochter in dit verhaal. Zij werd zwanger en baarde een… zoon. Eerst verbergt de moeder haar kind en als dat niet langer kan maakt ze voor hem een kistje. Een bootje van papier, een arkje – maar het is ook een doodskistje. Wie haar kind neerlaat in de rivier met golfslag, stroomversnellingen, krokodillen, neemt afscheid. Zijn zus – de tweede dochter – houdt het in de gaten, maar ze staat van verre. Het is heldentrouw om toe te kijken, maar in principe kan ze niks doen als het fout gaat. “De vrouwen stonden van verre – en zagen het aan”, staat geschreven als Jezus sterft aan het kruis. Dat dit verhaal niet eindigt met dood, dat er een wonderbaarlijke redding plaatsvindt, is te danken aan een vreemde prinses. De dochter van farao. Nota bene uit het huis van de macht, het huis van de koning. Drie dochters gaan in tegen het bevel van de god-koning-vader-farao. Laat de dochters leven, heeft hij geroepen. En dat is precies waar de dochters voor zorgen: laten leven! De dochter van farao daalt af, ziet, raakt met ontferming bewogen, trekt het kind uit de doodsrivier en betaalt voor zijn leven. ‘Dit is één van de kinderen van de Hebreeën’. Ook zij vermijdt het fatale onderscheid tussen zonen en dochters. Ze spreekt over een kind. ‘Dit is een kind. Neem dit kind mee en voed het!’. Pas als hij veilig en wel bij haar is – groot geworden is en een naam heeft gekregen, kan het woord ‘zoon’ weer een keer vallen. Hij werd haar tot zoon. Er staat geschreven: ‘niet al wie roept Here!, Here!, maar wie doet de wil van mijn Vader is mijn broeder en mijn zuster’. Deze dochter van Farao is een zuster van de messias. Precies die dingen die over JHWH verteld worden, worden over haar verteld. Zij daalde af. Zij zag. Zij was met ontferming bewogen. Zij betaalde de kosten. Zij een riep een naam over hem uit.

Geloven
Het verhaal van de geboorte van Mozes – misschien zou je moeten zeggen: van de wederopstanding van Mozes – mag staan voor wat geloof is. Mozes heeft niet zoveel te kiezen. Het is niet op hoop van zegen dat hij het ruime sop kiest of omdat vertrouwen in barmhartigheid hem wel aanspreekt. En de moeder van Mozes heeft ook niet veel te kiezen. Ze moet uit handen geven wat haar het liefste is. Let wel: moet. Dat is geen aanlokkelijk perspectief. Geloven is je leven uit handen geven. Je zekerheden toevertrouwen aan een ander. Vaak wordt het me nog te activistisch voorgesteld. Alsof je ergens voor kiest. Een levensbeschouwing aan gaat hangen. De bijbel laat een andere werkelijkheid zien: Mozes wordt gedragen, hij wordt eruit getrokken. Het overkomt hem. Zo gaat het in het geloof niet om onze keus voor Hem, maar om Zijn keus voor ons. Dat is ook precies de reden dat wij niet te krampachtig moeten zijn in ons missionaire werk. We hoeven geen scorelijstjes bij te houden van het aantal bekeerde heidenen – dat zeg ik maar even als bekeerde heiden. Want uiteindelijk is de vraag niet of mensen voor ons kiezen – en zelfs niet of mensen voor God kiezen, maar de vraag of God voor die mensen kiest. En dat kan Hij doen op manieren die wij nog niet zien. Zoals bij die dochter van farao. Ook wat dat betreft ligt er voor ons de taak om niet in categoriën te denken.

Studentenpastoraat
Vandaag begint voor mij een nieuwe etappe – en daarmee ook voor het studentenpastoraat. Ons huis aan de Van Eeghenstraat zijn we kwijt. We horen niet bij één kerk. Zijn nauwelijks nog te vinden. In overmoedige buien zeg ik dat we mobiel zijn. Of een netwerk. Maar in feite dobberen we. Zijn we een bootje van papier. Hooguit aangespoelden, vreemdelingen en bijwoners. Ik ben intens dankbaar voor wie ons uit het water trekt en gastvrijheid verleent. Reisgenoot wil worden. Ik ben dankbaar voor de samenwerking met de Jeruzalemkerk. Ik ben dankbaar voor de inbedding op het kerkelijk bureau – en voor de mensen met wie ik daar werk. Ik ben dankbaar voor Marjon Visser, met wie ik een bijbelcursurs ga geven.

Mensen van de weg! Gemeente! Mozes werd een voortrekker, iemand die zijn volk door water en door woestijn op weg nam naar onbekend land. Hij werd zelf een ark die zijn volk meenam. Angst voor het onbekende komt altijd met het geloof mee. Waar brengt dit ons? Geloof is kwetsbaar. Je kan het verliezen. Je kan kopje onder. Je kan sterven. God houdt je in de palm van Zijn hand, ja. Maar die hand is geen zwevend tapijt. Het is een kommetje, een schip, een bootje, een ark. Klotsend op de woelige baren, drijvend over de rivier. Overgeleverd op genade of ongenade zijn we. Het is een wonder dat wij er nog zijn.

“Dag ik ben Ranfar. En ik ben niks.” Ik wist het toen niet, maar eigenlijk is het een orthodoxe belijdenis. Uit mijzelf ben ik niks, als niet Uzelf afdaalt, omziet, mij uit het water trekt, mij draagt.
Amen.

Opzeggen NRC Handelsblad

2010-11-20T05:57:00.000-08:00

Omdat NRC Handelsblad besloten heeft Martin Bosma als columnist aan te trekken beëindig ik mijn abonnement. Een slechte columnist in mijn krant kan ik wel hebben. Dat is een minnetje waar plusjes tegenover staan. Nu is er iets anders aan de hand. Martin Bosma is niet zomaar een auteur met een rechtse mening: hij is parlementariër en ideoloog van de PVV. De krant biedt hem een podium en zorgt er zodoende voor dat het geluid van zijn partij al meer geaccepteerd raakt.

Nee, ik geloof niet dat het erg emotioneel is, mijn besluit, eerder een inzicht, een weten. Plotseling, bij de afwas, drong het tot mij door dat de krant die ik houd voor de slimste van Nederland, de auteur van ‘de schijn-élite van de valse munters’ een structureel podium gaat bieden om zijn morsige meningen te verkondigen. Dat een groot deel van de bevolking die meningen deelt, is droevig en waar, maar geen reden om je kolommen daarvoor open te stellen. Liberaal is voor mij niet ‘ruimte bieden aan de stem van het volk’, maar - misschien een beetje elitair, maar zo was het NRC altijd en dat wilde het ook zijn - blijven nadenken en keuzes maken in kwaliteit. Ik ben qua politieke kleur totaal niet liberaal, maar juist die kant van het NRC heeft altijd gemaakt dat ik die krant wilde lezen: ze deden aan kwaliteit en durfden daarin te kiezen en eigenzinnig te zijn. Bosma en de PVV zijn zo omnipresent, daar hoeft wat mij betreft geen podium aan toegevoegd.

De krant zal wel gaan zeggen dat het bieden van een podium aan een politicus niet hetzelfde is als het onderschrijven van diens mening. Nee, ik mag hopen dat de redactie het niet eens is met de inhoud van de columns. Maar dan nog: de columns staan in de beste krant van Nederland. Wat dat communiceert is: hier is een politicus aan het woord met een respectabele mening. De krant faciliteert daarmee het PVV-geluid. De redeneringen dat je iemand beter kan bestrijden als je zijn denkbeelden kent of dat hij zichzelf wel zal ontmaskeren als je hem een podium biedt, overtuigen niet. Als er op een schoolplein ‘roerige tijden’ zijn (met veel pesten en vechten), dan is de reactie van het onderwijzend personeel hopelijk niet ‘daar ruimte voor geven’, want ‘het leeft blijkbaar onder de mensen’ en ‘dit is een afspiegeling van wat er speelt in de maatschappij’. Begrenzen, dat lijkt me dan de taak van de verantwoordelijken; veiligheid waarborgen van wie kwetsbaar is, zodat wie in het nauw zit en klappen krijgt, misschien kan opademen en hopelijk in een later stadium weer mee kan spelen. wat deze samenleving nodig heeft, is geen zogenaamde ‘vrijheid van roepen/loeien/pesten’, maar een goed pestprotocol. NRC Handelsblad lijkt op de mensen die in zo'n schoolpleinsituatie toekijken/wegkijken (en dat gebeurt heel vaak, ook door volwassenen, blijkbaar zeer menselijk). Ik zal de krant missen, maar ik wil hier niet aan mee doen.

Klik hier voor de klantenservice van NRC Handelsblad.

Opzeggen van uw abonnement op NRC Handelsblad kan schriftelijk of per e-mail via Antwoordnummer 92310, 3009 XD Rotterdam. E-mail: service@nrc.nl. Vermeld in uw opzegbrief uw naam, adres, woonplaats en abonneenummer en indien mogelijk ook de reden van opzegging.

'De Preek van de Leek 2010' Promofilm

2010-10-17T06:50:00.000-07:00

'De Preek van de Leek 2010'

2010-09-23T04:37:00.000-07:00

Jeroen Zijlstra, Nebahat Albayrak, Ernst Veen, Erik van Muiswinkel en Alexander Rinnooy Kan werken mee aan 'De Preek van de Leek 2010'. Dat worden weer vijf bijzondere middagen in de Amsterdamse Singelkerk.

Zondag 31 oktober:
Jeroen Zijlstra
Zijlstra is zanger, tekstschrijver, componist en trompettist. Geboren op Wieringen werkte hij lange tijd als Noordzee-visser. Tot hij zich in Amsterdam inschreef voor het conservatorium om jazz te maken. Hij richtte de band Zijlstra op en toert met zijn programma’s langs theaters en festivals. In 2002 won Zijlstra de Annie M.G. Schmidt-prijs voor het lied Durgerdam slaapt.

Zondag 7 november:
Nebahat Albayrak
Nebahat Albayrak is lid van de Tweede Kamerfractie van de PvdA en was van 2007 tot 2010 Staatssecretaris van Justitie. Ze werd geboren in Şarkışla, Turkije, en groeide op in Rotterdam-Zuid. Ze studeerde internationaal recht in Leiden, Parijs en Ankara en werkte achtereenvolgens op het Landelijk Bureau Racismebestrijding en op het Ministerie van Binnenlandse Zaken voordat ze in 1998 de politiek in ging. Zowel in 2006 als in 2010 stond zij op nummer 2 van de PvdA-kandidatenlijst voor de Tweede Kamer. Albayrak omschrijft zichzelf als 'seculiere moslim'.

Zondag 14 november: Ernst Veen
Ernst Veen is directeur van de stichting De Nieuwe Kerk en van museum Hermitage Amsterdam. Veen groeide op in de pastorie in Beekbergen. Hij koos zelf niet voor theologie, maar ging naar de Sociale Akademie in Amsterdam. Sinds 1981 is hij directeur van de stichting De Nieuwe Kerk waarmee hij spraakmakende exposities organiseerde. In 1998 lanceerde hij het idee om in Amsterdam een dependance van de Hermitage in Sint Petersburg te openen. Veen was de drijvende kracht achter de verbouwing van de Amstelhof en de opening van het museum in 2009. Voor zijn verdiensten kreeg Veen de Gouden Penning van de stad Amsterdam en de Russische Orde van Vriendschap.

Zondag 21 november:
Erik van Muiswinkel
Erik van Muiswinkel is cabaretier, acteur en televisiepresentator. Van Muiswinkel is geboren in Eemnes, studeerde Nederlands in Amsterdam, en begon in die periode met de cabaretgroep Zak en As, waarmee hij in 1985 het Leids Cabaret Festival won. Van Muiswinkel werkte mee aan televisieprogramma's als Ook dat nog!, Kopspijkers en Studio Spaan en maakte vele theaterprogramma's met Diederik van Vleuten. Sinds 1998 speelt hij voor de NPS de rol van Hoofdpiet. In 2008 deed van Muiswinkel een oproep tot boycot van de Olympische Spelen in Beijing vanwege de slechte mensenrechtensituatie in China.

Zondag 28 november:
Alexander Rinnooy Kan
Alexander Rinnooy Kan is voorzitter van de Sociaal Economische Raad. Rinnooy Kan groeide op in Den Haag en studeerde wiskunde in Leiden. Hij promoveerde aan de Universiteit van Amsterdam en werd hoogleraar aan de Erasmus Universiteit Rotterdam – waar hij vervolgens ook rector magnificus werd. In 1991 werd hij voorzitter van de werkgeversorganisatie VNO-NCW en van 1996 tot 2006 was Rinnooy Kan lid van de Raad van Bestuur van ING. Sinds 2006 is hij voorzitter van de Sociaal Economische Raad. De Volkskrant riep hem in 2007, 2008 en 2009 uit tot de meest invloedrijke man van het land.

klik hier voor meer informatie

meld je komst op facebook

Slotviering Gay Pride groot succes

2010-08-08T09:23:00.000-07:00

Driehonderd mensen bezochten zondag de kerkdienst ter afsluiting van de Amsterdam Gay Pride. Het was een ontroerende viering in de Keizersgrachtkerk. Arie Boomsma deed de schriftlezing, Stephan Sanders, Leoni Jansen, Izaline Calister en een koor zongen. Onno Krijn bespeelde de vleugel.

De toon werd gezet door een krachtig kyriëgebed van Hantie Kotzé. In haar Zuid-Afrikaanse tongval bad ze voor homo's wereldwijd in de verdrukking, mannen en vrouwen geconfronteerd met uitsluiting en lijfelijke bedreiging. 'Wij blijven hardnekkige klanken van homofobie horen, zelfs in ons eigen Mokum'. Haar ingehouden boosheid was voelbaar. Ruard Ganzevoort ging in zijn preek naar aanleiding van Psalm 23 ook in op de positie van homo's en lesbo's wereldwijd. In Amsterdam kunnen we feestvieren, zei hij. Het is bijna als in Psalm 23: een feestmaal na een lange en donkere tijd, onze beker stroomt over van de rosé. Maar Psalm 23 spreekt wel van 'een feestmaal voor de ogen van mijn vijanden'. Ook die vergelijking gaat op. Ganzevoort: 'Zelfs als er gefeest wordt, dan is dat recht voor de ogen van wie homo's en lesbo's het leven of hun plek in de kerk en de wereld betwisten.' Volgens Ganzevoort is Psalm 23 een eschatologisch lied, met zijn 'mij ontbreekt niets' en 'ik vrees geen kwaad'. Toch is die toekomst ook al begonnen - in Jezus Christus, de Goede Herder, die zijn leven inzet voor zijn schapen. De zinsnede 'ik heb nog andere schapen, die niet van deze kudde zijn' (ook uit Johannes' pericoop over de Goede Herder), kreeg bijzondere lading. Wie er bij hoort en wie niet, dat ligt bij Jezus vaak anders dan je zou denken. Of in de woorden van Ganzevoort: 'De boodschap van Jezus Christus is queer'.

Heel aangrijpend was het duet van Leoni Jansen en Izaline Calister (zie onder). Ik was betrokken bij het aansluitend ritueel waarbij mensen konden vragen om gebed, handoplegging of kort gesprek met een predikant. Dat moment was geladen, intiem en emotioneel. In de kerk zat een bonte mengeling van vroom en vrolijk, oud en jong, binnen- en buitenkerkelijk, evangelicaal, orthodox, vrijzinnig, liturgisch en alles daartussen. Een dienst zoals je die graag ziet, een dienst kortom om vrolijk van te worden en trots op te zijn.

De Gay Pride Kerkdienst is georganiseerd door de Protestantse Kerk Amsterdam en het Landelijk KoördinatiePunt groepen kerk en homoseksualiteit.

Klik hier voor het verslag van het ANP

Klik hier voor een interview met Hantie Kotzé, ook van het ANP

Klik hier voor de toespraak van Ruard Ganzevoort

Beluister hier het radio-item dat Radio+TV Noord-Holland over de dienst uitzond

Beluister hieronder nog een keer het ontroerende 'Omhels me dan', dat Leoni Jansen en Izaline Calister zongen.

Feestelijke Gay Pride Kerkdienst

2010-07-26T10:32:00.000-07:00

'Celebrating the Future', dat is het thema van de feestelijke slotviering van de Gay Pride op zondag 8 augustus in de Keizersgrachtkerk. De kerkdienst is een initiatief van de Protestantse Kerk Amsterdam en het Landelijk KoördinatiePunt groepen kerk en homoseksualiteit (LKP) met medewerking van Arie Boomsma, Leoni Jansen, Stephan Sanders en Izaline Calister. Voorgangers zijn Ruard Ganzevoort (hoogleraar praktische theologie aan de Vrije Universiteit), Abeltje Hoogenkamp (stadspredikant voor de Protestantse Kerk Amsterdam) en Hantie Kotzé (geestelijk verzorger in het Academisch Medisch Centrum). Ruard Ganzevoort houdt een toespraak over Psalm 23, 'de nachtegaal onder de psalmen'. Het lied klinkt in elk geval ook in het Zuid-Afrikaans. De collecte is bestemd voor de Stichting Bijzonder Pastoraat Kaapstad. De Keizersgrachtkerk lijkt op poptempel Paradiso en dat is niet toevallig: ze zijn door dezelfde architect gebouwd. De akoestiek is dus fantastisch en daarom veel muziek in deze vrolijke viering. Vanaf 11.30 uur inloop met muziek en koffie, om 12.00 uur begint de viering. Iedereen is van harte welkom, de toegang is gratis.

Klik hier voor de aankondiging op de site van LCC-projecten

Klik hier voor de site van We Are Proud|Amsterdam Gay Pride

Klik hier voor de gespreksgroep homoseksualiteit van het Studentenpastoraat Amsterdam

Voetnoten worden tot Vuvuzela's

2010-06-18T15:20:00.000-07:00

Tinyiko Sam Maluleke is voorzitter van de Zuid-Afrikaanse Raad van Kerken en onderzoeksdirecteur van de Universiteit van Pretoria. Van huis uit is hij Oudtestamenticus. Ik werd getroffen door zijn weblog, waarop Maluleke kritisch commentaar levert op politieke en culturele ontwikkelingen in Zuid-Afrika. Zijn laatste bijdrage heet 'het vuvuzela debat'.

"Eerst hadden de blanken de bijbel en hadden de zwarten het land. Toen gingen ze bidden en nu hebben wij de bijbel en hebben zij het land...", schrijft Maluleke in één van zijn berichten. Het zijn stuk voor stuk scherpe columns waarin analyse, humor en appèl met elkaar verbonden worden. Maluleke is geen seconde braaf of gezapig en toch is duidelijk dat hier iemand aan het woord is die spreekt vanuit de kerk, vanuit de traditie en vanuit de schriften. Maluleke's reactie op de moord op de extreemrechtse Terre'Blanche, begin april, is groots. Zijn verhaal over een fictief bezoek aan Nobelprijswinnaars FW De Klerk en Nelson Mandela is ontroerend (waarbij het voor mij verrassend was dat ook die eerste de eer krijgt aan de wieg van een nieuw Zuid-Afrika te hebben gestaan). Over het WK en met name over de FIFA is Maluleke kritisch. De miljarden die geïnvesteerd zijn in de organisatie gaan niet naar scholing en huisvesting voor de miljoenen straatarmen. Hij hekelt het verkoopverbod rond de stadions. Waarom mogen de kleine verkopers niet iets verdienen? Maluleke's stukken zijn als de niet te ontlopen roep van de Vuvuzela, waar ik trouwens plotseling een sjofar in herken... Maluleke's schreeuw om gerechtigheid is niet te missen - tenzij het geluid wordt weggedraaid of tenzij je oordoppen draagt natuurlijk.

Lees hier de blog van Maluleke

Becoming Christian/Christen Worden, Saša Karalić & Jean-Jacques Suurmond

2010-05-11T12:02:00.000-07:00

Becoming Christian/Christen worden is de schriftelijke neerslag van een serie gesprekken tussen kunstenaar en atheïst Saša Karalić en theoloog en gelovige Jean-Jacques Suurmond. Het boek maakt deel uit van The Extra Light Project. Karalić onderzoekt in dat project hoe geloof ontstaat en overgedragen wordt. Is het niet een sociaal spel? Zoals kunst trouwens ook staat of valt bij de bereidheid om te geloven dat dit stuk steen een belangrijk kunstwerk is. Saša Karalić is dus uit op begrip en niet op bekering. Vraag aan de kunstenaar: waarom heet dit boekje dan eigenlijk Becoming Christian? Karalić lacht minzaam en zegt: 'It was the publisher who decided'.

Toevallig weet ik wie die uitgever is: Jan de Vlieger, predikant en eigenaar van de bevlogen uitgeverij Skandalon. Voor zover ik Jan ken, is hij niet iemand die zijn auteurs ongevraagd inlijft in kerk en christendom. Karalić daarentegen draait zijn hand niet om voor een rookgordijn meer of minder. Het echte antwoord moet dus maar uit het boek komen.

Christelijke Dalaï Lama
Becoming Christian/Christen worden is een spannend gesprek. Karalić is de slimme en creatieve buitenstaander (die natuurlijk al veel meer 'binnen' is, dan hij doet voorkomen), de man van de goeie vragen. Suurmond is de christelijke variant van de Dalaï Lama, die zich graag bedient van tegenstrijdige en vervreemdende antwoorden (en daar veel pret om heeft). Kunstenaar/atheïst vs theoloog/gelovige: dat zijn etiketten die niet voldoen. Beelden die aan diggelen moeten, zou Suurmond zeggen. Het gesprek is spannend omdát het geen dialoog is tussen twee statische tegenpolen. Er is beweging, er is gein, fascinatie, genegenheid. Dit is geen debat, hier wordt een tango gedanst.

Goede vragen
Natuurlijk, Karalić begint als de kritische vragensteller: zijn wonderen niet een goedkope marketingtruc? Zijn kerken geen machtsinstituten? Het is het puinruimen, dat altijd weer nodig is. Maar al snel gaat het over theologie. Suurmond ziet de menswording in Jezus als een proto-gebeuren: iets wat zich herhaalt in ieder mens. Karalić vraagt waarom we dan nog in Jezus zouden moeten geloven als we zelf 'de ware' zouden zijn. Er wordt om erkenning gevraagd: "wat vindt de kerk eigenlijk van hedendaagse kunstenaars?" (Antwoord: de kunst helpt beelden van het zogenaamd heilige af te breken). Uiteindelijk komt het tot het spannende: "Wat doet het er eigenlijk toe? Wat zou er voor mij als hedendaagse kunstenaar dan anders worden als ik gelovig werd?" Suurmond is er in geslaagd de barrières te slechten. Geloof is niet langer een achterlijk, kwaadaardig denksysteem, het is een gesprek. Karalić is geen buitenstaander meer. Zijn frustratie is niet langer dat de kerk te gelovig is, het is dat de kerk niet gelovig genoeg is. "De kerk kiest voor kitsch! Het is een belediging voor iedereen die de kerk serieus wil nemen!" Hij ontpopt zich als een goeie theoloog: "Ligt de reden van de kerkverlating in het 'waanzinnige' van Jezus? Misschien kunnen de kerkverlaters er gewoon niet meer tegen?"

Missionair
Suurmond beweegt mee en veert terug. Vraag Karalić: "Wat betekent God?". Antwoord Suurmond: "Geen idee". De kunstenaar is niet de enige die mist kan produceren. Becoming Christian is missionair in de beste zin van het woord: dit gaat niet over hoe je een buitenstaander zou moeten bereiken, maar over opheffing van begrippen als binnen en buiten. Na de Abrazo zet de dans weer in. De mistmachine slaat weer aan en de kritische vragen beginnen van vooraf aan: "Waarom is de bijbel een gesloten canon?", "Hoe zit het met de dag des oordeels?"

Saša signeerde mijn exemplaar en schreef erbij: "From one believer to another". Ik ben genoeg theoloog om daar de articiteit van te zien.

klik hier voor meer informatie over het boek

Leidse Studenten Ekklesia viert lustrum

2010-04-13T01:12:00.001-07:00

De Leidse Studenten Ekklesia bestaat veertig jaar en viert dat met een spetterende lustrumweek van 11 tot 18 april. Hoogtepunten zijn een concert van Antoine Oomen, een veertiguurswake, een symposium en een feest.

Klik hier voor het volledige programma

Schipholwakes in de paastijd

2010-03-10T12:50:00.000-08:00

“Is dit niet het vasten dat Ik verkies: misdadige ketenen losmaken?” – met een citaat uit Jesaja 58 worden christelijke Amsterdammers opgeroepen om te protesteren tegen het opsluiten van vreemdelingen. “Ik geloof niet in grenzen tussen mensen!”

Frits ter Kuile (47) organiseert wakes bij het cellencomplex in Schiphol Oost, waar in 2005 elf gevangenen omkwamen. “Van mijn oma heb ik geleerd dat mensen achter prikkeldraad zetten iets is wat niet goed is”, vertelt Ter Kuile. Hij is al twintig jaar betrokken bij acties tegen het vastzetten van vreemdelingen en somber over de ontwikkelingen. “We zijn begonnen met één vreemdelingengevangenis en inmiddels hebben we er al vijfenzeventig!” De wakes – die ’s middags gehouden worden – zijn volgens Ter Kuile een duidelijk signaal vanuit de kerken. “Bij de hekken van de gevangenis komen vijftig tot honderd mensen samen. Er wordt gezongen, gelezen en gebeden, mensen stoppen bloemen tussen de tralies.” Of de gevangenen steun ondervinden van de wakes is onbekend. “Zodra wij beginnen met onze bijeenkomst worden alle gevangen naar binnen gejaagd en gaan alle vitrages dicht. Ze mogen ons kennelijk niet zien.”
“Dat klopt”, zegt Ferdinand van Melle. De zessenzestigjarige predikant was tot zijn emeritaat verbonden aan de grensgevangenis. “De gedetineerden krijgen te horen dat er een noodsituatie is en worden in hun eigen cel gezet.” Toch weten ze wel dat er voor hen gebeden wordt. “Er zijn in de gevangenis kerkdiensten en dan kan een justitiepastor er wel iets over zeggen”. Nu Van Melle niet meer aan justitie verbonden is, doet hij zelf ook mee aan de wakes. “Ik ken het systeem van binnenuit en ik sta er niet achter.”
Ruud Hopster (26) is student politicologie en bestuurslid van de stichting bezoekgroep vreemdelingengevangenissen. Twee keer per week brengt een kleine groep Amsterdammers een bezoek aan de gevangenen in Schiphol Oost. De vrijwilligers voeren groepsgesprekken met de gevangenen en brengen etenswaren, kleding en tijdschriften mee. “De wakes en het bezoekwerk staan los van elkaar”, benadrukt Hopster. Weet hij wat de gevangenen van de wakes vinden? Hopster: “Over de situatie in de gevangenis of over de gevangenen kan ik niets zeggen.” Ferdinand van Melle kan wel uitleggen hoe dat zit: “Wie als bezoeker of medewerker de vreemdelingengevangenis binnengaat mag daar in het openbaar niets over loslaten. Als pastor had ik daar ook mee te maken.” – “Wat ik daar van vind? Als je niks te verbergen had, zou je natuurlijk nooit zo’n regel instellen!”
Organisator Frits ter Kuile hoopt op veel deelnemers aan de wakes. “Het is een pittige strijd. Soms is het lastig om vol te houden, maar iedere keer als ik daar sta word ik weer bekeerd. Ik geloof niet in grenzen tussen mensen en volgens mij deed Jezus dat ook niet!”

Wie zonder de juiste papieren Nederland binnenkomt loopt het risico op langdurige opsluiting in een vreemdelingengevangenis. Kerken en mensenrechtenorganisaties verzetten zich tegen detentie van mensen die niets strafbaars gedaan hebben. Het houden van wakes bij de gevangenissen is een signaal aan gevangenen en aan de samenleving. Bij het cellencomplex in Schiphol Oost wordt op de zondagmiddagen voor Pasen gewaakt. De Protestante Kerk Amsterdam verzorgt de wake op Palmzondag.

Foto artikel: Kaywan Ghadiri
Meer informatie op www.schipholwakes.nl
Dit artikel verscheen in Kerk in Mokum, maart 2010

Geloven in een god die niet bestaat

2010-02-25T09:23:00.000-08:00

Net als de atheïstische dominee Klaas Hendrikse kom ik uit een buitenkerkelijk nest. Ik ging theologie studeren uit interesse, maar raakte gaandeweg gewonnen voor een vrolijke manier van denken en leven: het geloof. God was minder absoluut dan ik in mijn seculiere wereldbeeld had verondersteld - en daarmee voor mij aansprekender. Toen ik op m’n 24e belijdenis deed en gedoopt werd, heb ik woorden van de schaker Hein Donner aangehaald: ‘Vraag: geloof je? antwoord: Ja, maar ik leerde pas geloven toen ik ontdekte dat Hij niet bestond.’ Ik werd predikant en ik doe mijn werk met plezier.

Met het credo van Klaas Hendrikse, ‘Ik geloof in een God die niet bestaat’ voel ik verwantschap. Ik denk te begrijpen waarom hij het zo zegt. Hendrikse probeert de vruchteloze tegenstelling tussen mensen met een gelovig wereldbeeld en mensen met een ongelovig wereldbeeld te overbruggen. Dat het een vervreemdende one-liner is, moeten we daarbij maar op de koop toenemen. Grensverkeer is altijd verwarrend. Ondertussen is de opvatting van Hendrikse niet zo excentriek als wel beweerd wordt. Het bovengenoemde citaat van Donner vond ik in Bijbels ABC van K.H. Miskotte. Dat is geen obscure theoloog, maar één van de grootste namen van de na-oorlogse theologie. De classis Zierikzee oordeelde vorige week ook zo: ‘Zijn ideeën passen binnen de vrijzinnigheid die een integraal deel uitmaakt van onze kerk’. Het valt dus allemaal wel mee met de theologie van de atheïstische dominee.

In het protestantse kerkmodel neemt de plaatselijke kerk de besluiten. Zierikzee heeft gesproken en daarmee is de kous af. Ik snap dan ook niet waar de landelijke kerkbobo’s het lef vandaan halen om Hendrikse publiekelijk af te vallen. Direct na het besluit van Zierikzee verscheen er een pittig ingezonden stuk in het Reformatorisch Dagblad van de hand van Arjan Plaisier, de scriba van de Protestantse Kerk. ‘De opvatting dat God niet bestaat wordt niet geaccepteerd’, schrijft Plaisier. ‘Wij geloven in God. Wie dat niet doet, stelt zich buiten het belijden van de kerk. Daarmee verlaat je de kerk’. Is hier de gereformeerde aartsbisschop van Utrecht aan het woord? Protestantse kerkleiders gaan over de kleur van het logo en over de financiering van het administratiesysteem, maar niet over wie wel en niet tot de kerk behoort. Voormalig synode-praeses Gerrit de Fijter ging eerder al de fout in door te zeggen dat je bij Albert Heijn ook ontslagen wordt als je zegt liever elders te winkelen. Met zulke opmerkingen en vergelijkingen wordt de loyaliteit van Hendrikse ter discussie gesteld. Gelovig of ongelovig? Binnen of buiten? Wil de dominee zijn ware identiteit prijsgeven? Dat is een populistische vraagstelling waar de kerkleiding zich verre van zou moeten houden. Wie gelooft weet dat hij het geloof niet uit zichzelf heeft. Geloven is genade, zegt de traditie. Op m’n beste momenten ben ik gelovig, maar een toestand of identiteit kan dat nooit zijn. Dat is de belijdenis waarop ik mij heb laten dopen. In de kerk zijn de tegenstellingen opgeheven. Of geloof ik in een kerk die niet bestaat?

Geplaatst in dagblad Trouw van 24 februari

The Extra Light Project: Preview Predictions

2009-11-27T04:50:00.001-08:00

De predikanten Ben de Boer, Lodewijk Dros, Bas van der Graaf, Gerson Gilhuis, Ranfar Kouwijzer, Julia van Rijn, Hester Smits, Jean-Jacques Suurmond en Jessa van der Vaart kwamen bijeen op de zolder van de van Limmikhof voor hun Predictions van The Extra Light Project. Zie hieronder de Previews van kunstenaars en kunstcritici en de twee groepen samen.
De Predictions zijn van 2 tot 12 december als video-installatie te bekijken in het Lloyd Hotel/Cultural Embassy in Amsterdam. Bezoek ook de website van The Extra Light Project of lees de column van Jean-Jacques Suurmond in het dagblad Trouw.

Aan de 'Extra-groep' deden mee de kunstenaars, kunstcritici en cultureel wetenschappers Robert Adolfson, Delphine Bedel, Stine Berg Evensen, Chris Keulemans, Anouk la Verge, Annaik Pitteloud, Steven ten Thije en Ken Zeph.

Désanne van Brederode schoof aan voor de derde bijeenkomst.

The Extra Light Project
* Symposium en opening expositie Predictions: Lloyd Hotel & Cultural Embassy, Oostelijke Handelskade 34, woensdag 2 december 17.30 uur – met medewerking van Desanne van Brederode, Jean-Jacques Suurmond en anderen.
* Expositie Predictions: Lloyd Hotel & Cultural Embassy, woensdag 2 december t/m zaterdag 12 december de hele dag.
* Publicaties: Becoming Christian – Conversations / Christen worden – Gesprekken, uitgeverij Skandalon
- Installatie: Noorderkerk, Noordermarkt 48, donderdag 10 december, de hele avond

The Extra Light Project - verdwijnt de kerk?

2009-11-18T05:42:00.000-08:00

Op de avond van donderdag 10 december zal het interieur van de Amsterdamse Noorderkerk gevuld worden met een dikke mist. Vanaf de Noordermarkt schijnen sterke spotlights door de kerkramen. Wie de kerk binnenloopt ziet geen hand voor ogen – enkel een felle bak licht in de nok van de kerk. Mist en licht vormen een kunstwerk van Saša Karalic. The Extra Light Project heet de installatie. Hedendaagse kunst met de kerk als decor én onderwerp.

Licht
Tien Amsterdamse predikanten zitten om de tafel op de grote zolder van het Protestants Centrum Amsterdam in het Van Limmikhof. Kunstenaar Karalić bedient de camera. Aan de dominees is gevraagd vooruit te blikken op The Extra Light Project en hun gesprek is straks als kunstvideo te bekijken in een galerie. Heeft het licht in de installatie iets te maken met het licht in de christelijke traditie? Is de kerk nog een kerk als je niks kunt zien? Wat vind je van dit project? ‘Het is prachtig’, roept gespreksleider Jean-Jacques Suurmond. ‘De kerk zal als het ware verdwijnen. Van ons hele religieuze bedrijf zie je niks meer terug – je wordt op je zelf teruggeworpen.’ Wat daar dan zo prachtig aan is? ‘Ik zie het als een soort beeldenstorm’, vervolgt Suurmond. ‘Pas als je niks meer kunt zien, keer je naar binnen. En trouwens: het is toch ook een visioen uit het Bijbelboek Openbaring dat er geen tempel meer nodig zal zijn…’ Julia van Rijn, predikant van de Muiderkerkgemeente, zit ook aan tafel. Ze hoopt dat het project een kans is voor de Protestantse Kerk om zichtbaar te zijn in de stad. ‘Licht is sowieso een prachtig symbool’, vindt ze. Haar collega Jessa van der Vaart, predikant in Vrijzinnig Centrum Vrijburg, is kritischer: ‘Gods licht is een fakkel in de nacht. Dat brengt je ergens naartoe, maar dit licht gaat toch nergens heen?’

Markant gebouw
Niet alleen dominees, ook kunstenaars en kunstcritici hebben een voorspellend gesprek over The Extra Light Project in het Van Limmikhof. Steven ten Thije werkt in het Van Abbe Museum in Eindhoven en is enthousiast. ‘Het project heeft in veel opzichten een krachtige architectuur. Niet alleen de architectuur van de kerk waarin het plaats zal vinden, maar ook de 'architectuur' van het gesprek dat eraan vooraf gaat, is sterk. De theatrale setting van de stoelen, de charmante zolder, waar door sommige dakraampjes ook een haast hemels licht valt, zorgt ervoor dat het gesprek echt een experiment is.’ Bas van der Graaf, consulent van de Noorderkerk en predikant van de Jeruzalemkerk heeft in de Baarsjes ervaring opgedaan met de verbinding tussen kunst en kerk in het project Juni-Kunstmaand. ‘Ik vind The Extra Light Project fascinerend. Er komt heel veel aan de orde over geloof, over kunst en over de verbinding tussen die twee. Ik ben inmiddels wel ontzettend benieuwd naar 10 december en natuurlijk naar een antwoord op de vraag of dit project zal helpen om in de stad het gesprek over God, geloof en kerk verder te brengen.’ Niet iedereen is zo hooggestemd. Gerson Gilhuis, predikant in het drugspastoraat: ‘Licht is licht en volgens mij gaat die hele installatie helemaal niet zulke diepgravende discussies oproepen als wij er nu van zitten te maken. Is het allemaal niet ook een beetje ‘de nieuwe kleren van de keizer?’ Bas van der Graaf antwoordt: ‘Het begint als een kunstwerk, maar het is toch niet uitgesloten dat in zo’n markant gebouw, met zo’n traditie en met zulke symbolen nog iets meer zal gebeuren? Dat het op de één of andere manier liturgie gaat worden?’

Gelovig
Kunstenaar Saša Karalić hoort de discussies aan, maar hult zich in stilzwijgen. De opnames van de discussies zijn voor hem een belangrijk onderdeel van zijn kunstwerk. 'In het socialistische Joegoslavië leerde ik dat religie achterlijk is en gevaarlijk voor mensen. Ik denk daar nu genuanceerder over. Ik ben geïnteresseerd in de vraag hoe gezamenlijke overtuigingen tot stand komen. Dat speelt zowel in kunst als in religie een rol.’ Het gesprek tussen kunstenaars en predikanten is een belangrijke reden voor de Protestantse Kerk Amsterdam om het project te steunen. Wat kunsthistoricus Steven ten Thije betreft, is dat inderdaad gelukt: ‘Ik dacht als niet-religieus opgevoed mens altijd dat geloof alleen maar over dogma’s gaat, maar dit project heeft me geleerd dat dit voor deze predikanten zeker niet het geval is. Net als kunstenaars zijn dominees erg op zoek naar beelden en met praten over de betekenis van beelden. Dat vond ik heel verrassend.’ Jean-Jacques Suurmond heeft een hele serie gesprekken gehad met Saša Karalić. Wat heeft hij er van opgestoken? ‘Eigenlijk is Saša veel geloviger dan de meeste predikanten’, vindt Suurmond. ‘Wij zouden nooit denken dat zoiets lukt, een kerk vullen met mist en licht en daarvoor ook nog voldoende financiën vinden. Saša is echt een believer.’

The Extra Light Project
* Symposium en opening expositie ‘Predictions’:Lloyd Hotel & Cultural Embassy, Oostelijke Handelskade 34, woensdag 2 december 17.30 uur – met medewerking van Desanne van Brederode, Jean-Jacques Suurmond en anderen.
* Expositie ‘Predictions’: Lloyd Hotel & Cultural Embassy, woensdag 2 december t/m zaterdag 12 december de hele dag.
* Preview: www.youtube.com
* Publicaties: Becoming Christian – Conversations / Christen worden – Gesprekken, uitgeverij Skandalon
- Installatie: Noorderkerk, Noordermarkt 48, donderdag 10 december, de hele avond

Over de kunstenaar
De in Bosnië geboren Saša Karalić (39) is kunstenaar, curator en docent aan de Rietveld Academie in Amsterdam. Hij exposeerde onder meer in het Museum voor Hedendaagse Kunst in Banjaluka, in de Fargfabriken in Stockholm en in Arti en Amicitia in Amsterdam. Hij is atheïst, maar de afgelopen jaren houdt hij zich in zijn werk bezig met de verhouding tussen kunst en religie. In 2006 zocht Karalic contact met predikant en Trouw-columnist Jean-Jacques Suurmond. Zij begonnen aan een serie gesprekken over kunst, geloof en de kerk. De gesprekken werden vastgelegd en bewerkt tot een boek. Het boek is één van de onderdelen van The Extra Light Project, waar behalve Suurmond ook Abeltje Hoogenkamp en de Protestantse Kerk Amsterdam bij betrokken zijn. Het project is mogelijk gemaakt door subsidies van onder meer het Amsterdams Fonds voor de Kunsten, De Mondriaan Stichting en Fonds Kerk en Wereld.

Meer informatie klik hier

'De Preek van de Leek' Promo

2009-11-03T14:06:00.000-08:00

Promofilmpje by Enzo Nieuwendijk en Boaz van der Spek
Klik hier voor de site van 'De Preek van de Leek'

Scheppen of scheiden?

2009-10-08T13:56:00.000-07:00

'Openingszin bijbel klopt niet' kopte dagblad Trouw vandaag. Bedoeld wordt dat de vertaling 'scheppen' van het hebreeuwse bara uit Genesis 1 niet adequaat is. 'Scheiden' is een betere vertaling. Oudtestamentica Ellen van Wolde gaat dat morgen verdedigen in haar oratie in Nijmegen. Je moet Trouw nageven dat ze weten hoe je uit het niets een relletje creeërt.

'Schepping is geen vormen maar scheiden', voor de meeste theologen een overbekende oneliner. Hij komt uit Herschepping (1934) van Oepke Noordmans, een theologische evergreen. “Schepping is geen vormen maar scheiden. In den beginne schiep God de hemel en de aarde. Dat is de eerste grote scheiding. Bij de eigenlijke scheppingsdagen herhaalt zich dat. Licht en duisternis, dag en nacht worden gescheiden. De wateren boven van de wateren beneden. De zee van het droge. Straks bij de schepping van de mens wordt Eva van Adam gescheiden.” Wie nuchter bijbelleest ontkomt niet aan die invulling. Overal waar iets 'geschapen' wordt, gebeurt dat door het maken van onderscheidingen. 'Theologie is met twee woorden spreken', leerden wij als vuistregel. Het gaat nooit om 'het universum' of 'het heelal', maar om 'de aarde onder de hemel' en de vraag wat bij het één en wat bij het ander hoort. Het gaat de bijbelschrijvers niet om de vraag: hoe is alles begonnen, maar om: hoe gaan we nu verder? Deze theologie moet in preken en artikeltjes honderdduizenden mensen bereikt hebben. Scheppen is scheiden: het is zo bekend dat Trouw columnist Jean-Jacques Suurmond in zijn column van 17 maart 2009 met een knipoog kon schrijven: scheiden is scheppen.

'Wat ik gezegd heb was niet zo nieuw allemaal', zei ik ooit tegen een bevriende emeritus die bij mij in de kerk had gezeten tijdens een preek over Genesis 1. 'Godzijdank niet', reageerde hij. Aan die relativering heb ik veel gehad. Dat de vertaling 'scheiden' niet nieuw is, pleit niet tegen van Van Wolde, maar vóór haar. En dat wetenschap zo werkt dat iets pas opgepikt wordt als het door een hoogleraar gezegd is en in een Engelstalig tijdschrift gepubliceerd, is misschien maf, maar dat valt Van Wolde verder ook niet aan te rekenen. Ik ben blij dat ze doet wat ze moet doen: zorgen dat het gaat over interpretatie van de teksten. Bovendien is ze de eerste die voorstelt het woord scheiden dan ook maar radicaal als vertaling door te voeren - en dat kon nog wel eens behulpzaam zijn.
Het woord 'bara' wordt in de bijbel spaarzaam gebruikt. God is de enige die 'baraat', maar zelfs Hij doet dat maar afentoe. In de lange lijst van Genesis 1 worden alle dingen 'gemaakt'. Alleen de grote gedrochten (1:21) en de mens (1:27) worden 'geschapen'. Ook in de standaarduitleg van de Amsterdamse school heette het altijd dat het bijzondere woord 'scheppen' bij de mens gebruikt werd om zijn bijzonder positie aan te geven, en bij de grote gedrochten/de zeewezens als ultieme relativering van hun angstaanjagende werking. Vooral dat laatste is erg speculatief en berust niet op argumenten die je aan de tekst zelf kunt ontlenen. De uitleg van Genesis 1:27 was trouwens ook al een probleem: God schiep de mens naar zijn beeld. Frans Breukelman stopte zijn uitleg bij dit vers. Hij was er nog niet uit. Wat is dan dat beeld, wat moet je daar over zeggen? Breukelman kon dat 'beeld' vanuit de tekst niet uitleggen en dus zweeg hij. Alle voorstellen van anderen (God heeft een mannelijke en een vrouwelijke kant, God kan spreken - de mens ook, mensen zijn de enige dieren die lachen, dus God lacht ook etcetera) berusten op gefantaseer. Ook lastig in de uitleg is de verspringing van enkelvoud naar meervoud in vers 27. 'Naar zijn beeld schiep hij hem, manlijk en vrouwlijk schiep hij hen'. Van Woldes voorstel om de vertaling 'scheiden' radicaal toe te passen lost een hoop op: "Laat ons mensen scheiden van ons beeld. Van Gods beeld scheidde hij hem. In manlijk en vrouwelijk scheidde hij hen."

Evolutie en Schepping kunnen rustig naast elkaar blijven bestaan. Het ene is wetenschap en het andere is theologie. Op dat vlak ontstaat wel het relletje, maar daar zit niet de theologische betekenis van dit voorstel. Ik ben de HEER, er is geen ander die het licht vormt en het donker schept, die vrede maakt en onheil schept. Ik ben het, de HEER, die al deze dingen doet (Jesaja 45:7, NBV). Als je dat vertaalt met: die het licht vorm en van het donker scheidt, die vrede maakt en van onheil scheidt, heb je echt een hele andere tekst. Kiezen tussen goed en kwaad, onderscheiden van de geesten: dat is in de hele bijbel waar het om gaat. Kies wie je dienen zult. Het maakt het voorstel van Van Wolde zeer plausibel. Het 'klopt' met de rest van de Schriften. Taalkundig geloof ik het ook wel. 'Bara' heeft in de piël de betekenis uithakken, rooien. Het arabisch bara'i betekent uitsnijden, uitknippen. Andere verwante talen neigen ook meer naar het fileermes, dan naar de grote tovertruc.

'In den beginne was het Woord', zo vertaalt Johannes Genesis 1. 'Het woord van God is levend en krachtig en scherper dan een tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneenscheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het schift overleggingen en gedachten van het hart', voegt Paulus daar aan toe (Hebr 4:12). Geloven dat God het universum gecreeërd heeft of niet, heeft geen enkele implicatie voor je handelen. Het is niet meer dan een (levens)beschouwing. We kunnen het hem moeilijk nadoen. Geloven dat God scheidt tussen hemel en aarde, tussen goed en kwaad - vraagt wel om antwoord. Gaat heen en doet evenzo.

Line-up 'De Preek van de Leek' bekend

2009-09-30T08:52:00.000-07:00

Dominees dragen lang niet altijd een toga. Kunstenaars, columnisten, cabaretiers, programmamakers, schrijvers en politici zijn de dominees van deze tijd - zij ontmaskeren, roepen op tot actie, houden de boel bij elkaar, ontregelen, benoemen en bouwen. Kortom: ze preken. Hun kansel is de opiniepagina in de krant, het zitje in de televisiestudio, de microfoon in de Tweede Kamer, het podium in het theater, de bureaustoel in de werkkamer. Preken kan prima zonder kerk en bijbel. In 'De Preek van de Leek' proberen vijf dappere dominees van deze tijd het een keer mét. Op een kansel, in een kerk, met een tekst uit de bijbel.

zondag 1 november Mient Jan Faber
zondag 8 november Suzanne Bosman
zondag 15 november Margriet van der Linden
zondag 22 november Jeroen Dijsselbloem
zondag 29 november Stephan Sanders

Vijf experimentele diensten in de Amsterdamse Singelkerk, Singel 452, 17.00 uur. Toegang vrij, iedereen van harte welkom.

klik hier voor meer informatie

Allen die geloven - over moslims en christenen

2009-08-31T13:37:00.000-07:00

Co Kooman, emeritus-predikant van het Groene Kerkje in Oegstgeest, was zondag 30 augustus gastvoorganger in de Leidse Studenten Ekklesia. Zijn preek ging over de relatie tussen christenen en moslims. 'Allen die geloven hebben Abraham als vader', zei Kooman en hij legde dat uit als een aanzet tot Abrahamitische oecumene. De thematiek is actueel want de Protestantse Kerk in Nederland bereidt een notitie voor over de verhouding tussen christendom en islam. Een groep theologen van naam, onder aanvoering van oud verzetsstrijdster Hebe Kohlbrugge (95), schreef alvast een kritische vermaning aan de kerkleiding.

Er is meer dat ons verbindt dan dat ons scheidt, stellen 138 islamitische geleerden in 2007 in een document gericht aan Paus, patriarchen, bisschoppen en synodes wereldwijd. We geloven in één en dezelfde God, is de ruimhartige grondtoon. Daarmee sluit het document aan bij de islamitische traditie, die joden en christenen erkent als 'mensen van het boek' en Torah en Evangelie ziet als voorlopers van de Koran. Omgekeerd spreekt die erkenning minder vanzelf. Luther vond de islam 'duivelse religie' en hij stond daarin niet alleen. Het springende punt is de persoon van Jezus: volgens de islam de op één na grootste profeet, volgens de christelijke traditie God zelf.

Hebe Kohlbrugge roept de kerkleiding op dat verschil in haar islam-notitie niet weg te poetsen. Zij heeft in haar leven bewezen dat ze voor de duvel en de Duitser niet bang is. Als zo iemand iets wil zeggen is dat iets om naar te luisteren. Haar appèl is ook nog eens ondertekend door de eminence grise van de kerk. Aan de goede bedoelingen van deze mensen hoeven we geen moment te twijfelen en aan theologische scherpte ontbreekt het ook niet.

En toch gaat er iets niet goed. Er is een tijd voor scherpte en een tijd voor mildheid, vrij naar Prediker. Ik geloof niet dat onze samenleving het nodig heeft dat de verschillen tussen christendom en islam nog eens wat extra benadrukt worden. Je vraagt je af waarom er in hemelsnaam gekozen is voor zoiets polemisch als een open brief.

Kooman deed in zijn preek iets waar ik wel van houd. 'Wat zou er nou nodig zijn in het contact tussen moslims en christenen om echte eenheid te bereiken?', vroeg hij. En hij liet een lange stilte vallen, waarin iedereen een eigen antwoord kon bedenken. 'Dat mensen elkaar ontmoeten, vrienden worden en dat er onderling getrouwd wordt', dacht ik. Kooman ging een andere kant uit in zijn verkondiging: erkenning van Abraham als gemeenschappelijke deler. Ik vond het een sympathiek betoog, maar een beetje tricky is deze uitleg wel. Het doet een beroep op de geest van de tekst tegenover de letter van de tekst. De apostel zegt niet: 'allen die een geloof hebben, hebben Abraham als vader', maar: 'allen die in Jezus Christus geloven, hebben Abraham als vader'. Het oprekken en omdraaien van die letterlijke betekenis vraagt om enige theologische souplesse. Het is niet ondoenlijk ('Van Christus zijn' is niet hetzelfde als 'christelijk zijn' - en als Paulus zegt dat in Christus jood noch griek is, waarom zou je dan niet ook mogen zeggen: In Christus is moslim noch christen?). Maar het blijft de vraag waarom theologische antwoorden ons verder zouden moeten helpen. Paulus moest wel. Hij had te maken met twee groepen in één en dezelfde gemeente en die wilde hij theologisch bij elkaar houden. Maar moslims en christenen hebben in religieus opzicht juist helemaal niet veel met elkaar te maken - en wél in het gewone leven. Dus: wat is er mis met theedrinken en iftar-maaltijden, met praatjes op straat, op de voetbalclub en op het werk?

Theologisch gesprek vereist heel veel vrijheid, veiligheid en vertrouwen. In de kerk komt het regelmatig tot kerkscheuring, omdat dat gesprek niet helemaal goed verloopt. Het is blijkbaar ongelooflijk moeilijk om van hart tot hart te spreken over wat je ten diepste beweegt en ontroert. Hoe wil je zo'n gesprek voeren in de contekst van migratie, dictatuur of politieke spanning? Dietrich Bonhoeffer, net als Hebe Kohlbrugge voor de duvel niet bang, schreef: 'wij moeten leven alsof er geen God is' (etsi Deus non daretur). Hij bedoelde daarmee niet dat er geen God is, maar dat we zelf verantwoordelijkheid moeten dragen voor onze samenleving en niet moeten denken dat alles van hogerhand wel in orde gebracht wordt. 'Alsof er geen God is', dat zou ook een mooi motto zijn voor de interreligieuze dialoog: elkaar leren kennen, werken aan een goede verstandhouding en ondertussen het beroep op God maar even laten voor wat het is.

Lees hier het artikel in Trouw over de open brief aan de synode

Lees hier een artikel van Coen Wessel over de Abrahamitische oecumene

Een oude liefde in de bibliotheek

2009-08-19T04:34:00.001-07:00

De nieuwe centrale bibliotheek in Amsterdam heeft mijn hart gestolen: wat een wereldplek! Strakke architectuur, moderne computers all-over, zitjes, doorkijkjes, mooie mensen. Alle etages zijn eigenlijk geweldig, maar de geheime tip is de kinderafdeling. Het plafond is 20 meter hoog en er staan leunstoelen die zo groot zijn, dat je vanzelf klein wordt als je gaat zitten. Vanuit de hal klinkt pianomuziek. Wie enig talent heeft mag spelen, staat op een bordje. Het conservatorium is het naastgelegen gebouw. In de tijdschriftenhoek ontdek ik een oude liefde: het periodiek In de Waagschaal.

In de Waagschaal is in 1945 opgericht door K.H. Miskotte als tijdschrift voor theologie, cultuur en politiek. Het verschijnt nog steeds in een oplage van een paar honderd exemplaren. Het blad ademt van a tot z de geest van de hervormde midden-orthodoxie, voor zover die nog bestaat. Het is de wat brave, academische, niet al te opstandige variant van de Barthiaanse theologie. In meerdere opzichten is het tijdschrift grijs. Er staan geen foto's in, er wordt niet gelay-out en ook niet geredigeerd, de redactie - die het blad ook vult - bestaat grotendeels uit geëmeriteerde predikanten en zelfs de coverkleur is grijs. Op een niet-interactieve website kunnen de nummers een halfjaar na verschijnen integraal gelezen worden. Voor verlies aan actualiteitswaarde is dat halve jaar geen probleem. Artikelen als 'Het apostolicum' of 'Barth en de joden' zouden net zo goed met een vertragingsfactor van een halve eeuw online gezet kunnen zijn. Maar het zijn stuk voor stuk uitmuntende theologen die in het blad schrijven en een tijdlang had ik een abonnement. Dat sneuvelde na een bezuinigingsronde op tijdschriften die te vaak ongelezen bleven - en een verloren weddenschap: 'goed, als in één van de volgende drie nummers een gedicht staat dat niet van Ida Gerhardt of Gerrit Achterberg is, - of nee: als zelfs maar de naam valt van een dichter geboren ná 1950, houden we het nog een jaar'.

Het aantreffen van een maagdelijke jaargang In de Waagschaal in die hypermoderne Amsterdamse bibliotheek is een vorm van surrealisme. Waarom ligt dat stapeltje hier? Ik kan me niet voorstellen dat er iemand anders is dan ik die het zal beroeren. Behoedzaam neem ik de schriftjes mee naar mijn favoriete deel van de kinderafdeling - op deze avond verder uitgestorven - vlak bij de metershoge Krullevaar uit Annie M.G. Schmidts Pluk van de Petteflet. Al snel ben ik enthousiast. Hip is het blad niet geworden. Interviews, foto's, leads, intro's, vrouwelijke auteurs - het gaat toch al jaren goed zonder al die dingen? Maar er zijn wel een paar nieuwe redacteuren. Wouter Klouwen, Coen Constandse, Udo Doedens - generatiegenoten, vrienden, slimme jongens. Er zijn oude hoogleraren - Rochus Zuurmond, Karel Deurloo, Maarten den Dulk - en leuke exegetische heen-en-weertjes. Natuurlijk worden in driekwart van de stukken stokpaardjes bereden, is het veelal hopeloos lang en omslachtig, maar toch: In de Waagschaal stelt kritische vragen bij moderne theologische vanzelfsprekendheden (de kerk moet proberen te groeien, wij moeten proberen goede mensen te zijn) die je in geen enkel ander blad zult aantreffen. Ik weet niet goed of deze constatering mijn kritiek op het blad verzacht of juist versterkt. In ieder geval ben ik nog niet op mijn jaargang uitgekeken als de bibliotheek gaat sluiten. Misschien moet ik me toch weer abonneren. Als ik het stapeltje heb teruggelegd en het gebouw uitloop hoor ik achter me een vreemd stemmetje: 'Prrr talieloe, ik ben een uitgestorven vogel'.

klik hier voor de online-versie van In de Waagschaal

Het gebod van de hoop: ethiek in het spoor van F.-W. Marquardt

2009-07-29T15:53:00.000-07:00

In 1999 was ik met een groep Amsterdamse studenten in Berlijn voor een masterclass bij Friedrich-Wilhelm Marquardt (1928-2002), een innemende meester in de theologie. Als kind van zestien was hij in de laatste oorlogsmaanden dienstplichtig. Een theologisch leven lang bleef hij bezig met de Duitse schuldvraag. Marquardt ontwierp een dogmatiek, maar anders dan alle andere dogmatieken. Het ging hem niet om zekerheden, behalve één: nooit meer Auschwitz. Ik vind Marquardts boeken moeilijk te volgen, maar de ontmoeting maakte indruk. Mijn goede vriend Coen Constandse is wel via de literatuur met Marquardt in gesprek geraakt. In mei promoveerde hij op een proefschrift over zijn theologie met de verrassende titel 'Het gebod van de hoop'.

Ik ken Coen sinds mei 2000. Op het kerkelijk seminarie in Doorn werden alle toenmalige hulp-dominees onderworpen aan vier weken internering. Het begon met een creatieve werkvorm. We moesten ons inbeelden dat de zaal de topografische kaart van Nederland was en dan daarheen lopen waar we geboren waren: ieder naar zijn eigen stad. Coen komt van Zuid-Beveland en zo kwamen we naast elkaar te staan. Spontane introductiespelletjes zijn aan de gemiddelde Zeeuw niet zo besteed. Misschien was het voor deze ene keer toch goed. We raakten in gesprek over theologie, kerk, cultuur, politiek én voetbal. Dat gesprek is nooit meer gestokt. We werden getuige van elkaars leven en dat tot op heden. De herinnering aan de ontmoeting met Marquardt ten spijt, zou ik zonder de band met Coen 'Het gebod van de hoop' niet gelezen hebben. Dissertaties zijn taai. Er moeten veel hoogleraren tevreden gehouden worden en die vertegenwoordigen allerlei academische tradities. In de theologie komen daar nog kerkelijke gevoeligheden bovenop. Een geslaagd proefschrift biedt voor elk wat wils en is vaak meer proeve van politieke en sociale bekwaamheid dan boek. 'Het gebod van de hoop' ontkomt natuurlijk niet aan de wetten van dat spel. Toch is het een boek. Een mooi boek zelfs, want gedegen, zorgvuldig, verzorgd in taal en opbouw en geschreven met liefde voor het vak en respect voor theologische denkers. Het slotstuk - waar het boek zijn titel aan ontleent - is het meest vrij en vernieuwend in vorm en inhoud.

Coen Constandse plaatst de theologie van Marquardt in het denken over eschatologie en ethiek. Eschatologie is de verwachting van het Koninkrijk van God. In de jaren zestig werd die verwachting sterk verbonden aan ethiek. Een komende wereld? Daar kunnen wij iets aan bijdragen. 'Theologie van de hoop', heet de klassieker van Jürgen Moltmann uit 1964. In zijn spoor werd geloof betrokken op politiek en maatschappij. De vredesbeweging, anti-apartheidcomités, het kernwapendebat: het was in veel kerken vanzelfsprekend. Daar is weinig van over. Die betere wereld is er niet gekomen. De kerk werd actie-moe en denkt met enige huiver terug aan de verbitterdheid waarmee gemeenteleden elkaar verketterden. Constandse verlangt ook niet terug naar de dogmatismen van de jaren zeventig. Wie al te zeker weet hoe God denkt over maatschappelijke vraagstukken is niet meer aanspreekbaar. Maar dat de kerk helemaal niets meer zou kunnen zeggen over politieke en sociale gerechtigheid is hem te weinig. Dat doet de Schrift tekort. Voor een alternatieve manier van denken over hoop en betrokkenheid klopt Constandse aan bij Marquardt. Vanuit zijn Anliegen een theologie te ontwerpen die geen slachtoffers maakt, is Marquardt uiterst omzichtig bij het formuleren van een ideaal. Een betere wereld? Dat wilden de nazi's ook, alleen dachten zij dat ze dat zouden bereiken door een volk uit te moorden. Jouw utopie kan de hel zijn voor de ander. Toch houdt ook Marquardt vast aan een perspectief op een betere wereld - alleen wil hij afzien van kant en klare doelen, concepten en methodes om tot die wereld te komen. Het is zaak vast te houden aan de verwachting van een betere wereld en tegelijkertijd te bedenken dat het niet jouw betere wereld is die komen zal, maar die van een Ander. Marquardt is onder de indruk van de joodse halacha, de (rabbijnse) joodse wet. Al doende de wet richt je je op de komende wereld, zonder dat het jouw eigen ontwerp van een betere wereld is, dat vergoddelijkt wordt.

Voor Coen Constandse is de theologie van Marquardt een inspiratiebron om een midden te vinden tussen het maakbaarheidsideaal van de theologie uit de jaren zeventig en het te zelfgenoegzame christendom van de 21ste eeuw. De kerk zou van Constandse best iets meer mogen hebben van een contrastgemeenschap. Bij geloven hoort een bepaalde praxis. Je doet dingen wel of niet en dat staat niet los van wat je gelooft. Het begrip 'gebod' zou volgens hem kunnen helpen om zo'n christelijke way-of-life te bepalen: je bedenkt de geboden immers niet zelf, ze worden je geboden. Daar stuiten we wel op een probleem, want de bijbelse geboden zijn verre van eenduidig of zomaar toepasbaar. Niet voor niets kent het rabbijnse jodendom een traditie van uitleg en vormgeving van die geboden, inclusief casuïstiek. Constandse oppert de mogelijkheid van 'het beraad' als een protestants alternatief om tot uitleg van het gebod te komen: een vergadering waarin ieder gemeentelid zijn of haar kennis van de sociale en maatschappelijke vraagstukken én van de schrift kan inbrengen en waar gezocht wordt naar een manier van leven die bijbels gezien goed genoemd kan worden. De Deutscher Evangelischer Kirchentag, Het Messiaans Beraad van Huub Oosterhuis en De omgekeerde wereldgroep van Udo Doedens lijken hierbij in Constandses achterhoofd te zitten. In een vrolijk geschreven paragraaf laat de auteur denkbeeldige critici bezwaren op dit voorstel afvuren. 'Leidt dit niet tot werkgerechtigheid?' 'Denk je - na de zondeval - niet te optimistisch over de mens?' Of: 'houden die geboden niet onnodig op, moet de bestaande orde niet veel radicaler omver geworpen worden?' Bekwaam ontkracht Constandse alle tegenargumenten. Zijn manier van redeneren vertoont overeenkomsten met de reflectie in de doopsgezinde theologie: ook een protestantse traditie die een gelovige levenswandel voorstaat en zich heeft moeten uiteenzetten met stevige kritiek. Die verwantschap is niet verwonderlijk. De ethiek die in 'Het gebod van de hoop' wordt voorbereid is niet de ethiek van een volks- of staatskerk, maar die van een gemeente in de marge. Precies zoals de kerk ooit begonnen is: heren en slaven, mannen en vrouwen op zolders en in catacomben die zoutend zout wilden zijn. Het boek van Coen Constandse verdient echte bespreking - en meer dan dat: het verdient experiment.

Klik hier voor informatie over het boek

Of bestel het boek bij boekhandel Kirchner

Simon Vinkenoog over de liefde

2009-07-13T13:41:00.000-07:00

'Over liefde gesproken' - zo heet de bundel met interviews over de liefde van Ilse van der Velden. Het boekje ligt op ons nachtkastje omdat mijn geliefde één van de geïnterviewden is. Met plezier en bewondering las ik ook de vraaggesprekken met onder anderen Levi Weemoedt, Huub Oosterhuis en Simon Vinkenoog. De plotselinge dood van Vinkenoog was aanleiding dat interview een tweede keer te lezen.

Vraag: 'Gelooft u in liefde op het eerste gezicht?' Simon Vinkenoog: 'O ja, voor Ferdi verliet ik mijn tweede vrouw (...) Op een avond wordt er aangeklopt en daar staat een meisje. Ze kwam boeken terugbrengen die iemand van me had geleend. Het was een kleine schoonheid en het was meteen: boem. Het draaide uit op een zoenpartij maar ik was natuurlijk getrouwd. Een week later, mijn vrouw was toen naar het buitenland, heb ik thuis een briefje neergelegd en ben ik met Ferdi in een hotel gaan wonen.' Hier spreekt de Vinkenoog van de zes huwelijken, de hallucinerende drugs en de experimentele voordrachten: op z'n zachtst gezegd naïef en weinig verantwoordelijk. Maar het interview biedt meer dan een obligate verheerlijking van sex & drugs& rock-'n-roll. Over zijn laatste vrouw, Edith Ringnalda, zegt Vinkenoog zulke lieve dingen dat je er plaatsvervangend vrolijk van wordt. 'Ik ben zo ontzettend gelukkig nu'. Dat is geen bijzonder revolutionaire of experimentele taal, maar poëzie is het wel degelijk. Liefde is geluk hebben. Het maakt gelukkig om lief te hebben en te worden liefgehad - en je moet het geluk hebben om de juiste man of vrouw te vinden. Of misschien moet je zeggen: het geluk om zo liefdevol te zijn opgegroeid, dat je ook zelf kunt liefhebben. In een paar treffende zinnen schetst Vinkenoog zijn moeizame jeugd, de oorlogsjaren, zijn eerste huwelijk. 'Ik ben mijn neuroses en complexen te boven gekomen in de loop van de tijd, ik denk wel dat dat me heeft geholpen in de liefde.' Wat volgt is een lofzang op de ware liefde en op partnerschap. Bemoedigend om iemand van tachtig zo vrolijk te horen zijn. Ontroerend is ook de intieme foto die Karoly Effenberger bij het interview maakte. 'Wat hoopt u, als het om de liefde gaat?' 'Dat Edith aan mijn zijde is als het zover is.'

Om bij de entree van de nieuwe centrale bibliotheek in Amsterdam te komen moet je een bordestrap beklimmen. Op de optredes staan een paar verzen uit Vinkenoogs 'Een nieuw gedicht voor Amsterdam' uit 2004.

Je ster gaat weer stralen, Am*dam
de magie gaat weer werken, Am*dam
het voorjaar komt nader, Am*dam
je wordt weer verliefd, Am*dam
je gaat je vrijer bewegen, Am*dam
er kan weer gelachen worden, Am*dam

Waarom zou het niet waar zijn? Simon Vinkenoog. Moge zijn gedachtenis tot zegen zijn voor velen.

klik hier voor informatie over 'Over liefde gesproken'

lees hier wat Vinkenoog zelf op 3 juni over dit boek schreef

lees 'Een nieuw gedicht voor Amsterdam'

Lodewijk Asscher en de stad van de hoop

2009-07-07T05:53:00.000-07:00

Lodewijk Asscher is wethouder en loco-burgemeester van Amsterdam en leider van de PvdA in de stad. Hij maakte grote indruk met zijn strijd tegen criminaliteit en vrouwenhandel in het Wallengebied en met zijn optreden in de media. Asscher is 34, niet bang om voor 'fatsoenlijk' versleten te worden en geldt als grote politieke belofte. Op 18 juni sprak Asscher op een partij-bijeenkomst over de koers van de PvdA voor de komende tijd.

Asscher had het in zijn speech over 'onze stad van de hoop'. Een stralende slogan! Als er één woord op de sociaaldemocratie van toepassing is, dan is dat hoop.
Die ene stad voor alle Amsterdammers waar Asscher het over heeft is het alternatief voor het spreken over een land dat verdeeld is in kampen. Voortdurend wordt gesuggereerd dat onze maatschappij bestaat uit opposities. Ben je moslim of westerling? Kom je uit de stad of uit de provincie? Maak je deel uit van de elite of van het volk? Ben je burger of politicus? Kennelijk is het kiezen of delen.
Wouter Bos schreef op 24 juni in NRC dat het niet meer voldoende is om de boel bij elkaar te willen houden: ‘… ons wordt niet minder gevraagd dan de boel bij elkaar te brengen’. Als je dat zegt neem je wel de analyse van de tweedelingen over. Ik denk dat we dat niet moeten doen. We hebben geen maatschappij die bestaat uit verschillende klassen, standen of zuilen – dat is nu juist het mooie en het moeilijke van onze tijd. Welke groepen zou de PvdA bij elkaar moeten brengen? Al die zogenaamde tegenstellingen worden al lang overbrugd in het reële leven van mensen. We leven al door elkaar heen, hebben al met elkaar te maken, vormen samen één stad. En in ons zelf huizen ook allerlei zielen. Onze moslims zijn verwesterd. Het meisje uit het arbeidersgezin heeft een academische titel. Amsterdammers wonen in de provincie en provincialen wonen in de stad. Schuivende panelen, dat is waar migratie over gaat. Dat is waar emancipatie over gaat. Je maakt nog deel uit van de oude wereld – en toch ook niet. Je bent zelf de overbrugging van de tegenstellingen.

‘Wij zijn geen politici’, zei Asscher in zijn speech. Hij richtte zich tot het kader van de partij en er volgde nog iets: ‘hooguit tijdelijk namens de Amsterdammers’. Ik begrijp dat hij dit bedoelde als een vermaning. Toch hoop ik dat hij deze zin niet in deze vorm gaat herhalen. Waar het verwijt in de lucht hangt dat ‘de politiek’ niks begrijpt van ‘de burger’, kan je niet zeggen ‘ik ben geen politicus’. De veronderstelde tegenstelling is misleidend. Politici zijn uiteraard burgers. Het zijn mannen en vrouwen die de samenleving dienen. Dat is fatsoenlijk, eerbaar werk. We mogen het woord ‘politicus’ niet laten kapen door cynici. Taal doet er toe. ‘Onze stad van de hoop’ – wie zich zo uitdrukt roept die stad wakker. We vormen één Amsterdam en we moeten ons nooit laten wijsmaken dat dat niet zo is.

klik hier voor de speech van Asscher op youtube

Weest manlijk, zijt sterk: recensie plus reactie auteur

2009-06-29T01:18:00.000-07:00

Jolande Withuis schreef de biografie van verzetsheld en zakenman Pim Boellaard (1903-2001). Boellaard zat vanaf 1942 gevangen in de concentratiekampen Natzweiler en Dachau. Hij werd er de leider van de Nederlandse gevangenen en wist met veel tact en beslistheid de onderlinge eenheid te redden. Weest manlijk, zijt sterk is een boek over een fascinerende man: dapper, altruïstisch, hoopvol - al kregen vrouw en kind een andere kant te zien. Boellaard was onmiskenbaar een held. Toch blijft hij in dit boek op afstand. Hoe kan dat? De biografe draagt veel verklaringen aan voor de levenskeuzes van de hoofdpersoon, maar ten diepste blijft hij voor haar een onbegrijpelijke man uit het verleden. Pas toen ik het boek uithad en keek naar een herontdekt filmfragment uit het pas bevrijde Dachau, werd ik geraakt. Een zeer innemende man staat de Amerikanen te woord: Pim Boellaard.

Er is een groot verschil tussen de publieke en de private Boellaard, zowel voor als na de oorlog. Hij is een vertrouwensman, een samenbinder en trouwe vriend, maar voor vrouw en kind heeft hij weinig aandacht. Zijn echtgenote leeft feitelijk een gescheiden leven en zijn zoon moet het doen met dwingende carrière-adviezen. Boellaard is een geslaagd zakenman, natuurlijk leider en vriend van Prins Bernhard. In zijn dagboeken toont hij zich ook een ongelukkige man. Volgens Jolande Withuis koos Boellaard na een opvoeding in hoge Haagse kringen en zijn ervaringen in het concentratiekamp contre-coeur voor voortzetting van zijn carrière in het zakenleven en was dat de reden voor zijn somberte. De ontwikkelingen van de jaren zestig en zeventig zouden ook niet bijgedragen hebben aan zijn welbevinden. Die interpretatie verklaart niet waarom Boellaard al voor de oorlog een jarenlange huwelijkscrisis doormaakte.
Pim Boellaard werd geboren in een wereld à la Louis Couperus: de Haagse elite ten tijde van de eeuwwisseling. Hij stamde uit een geslacht van generaals, maar werd zelf zakenman. In mei 1940 vocht hij als reserve-officier tegen de Duitsers. Hij raakte al vroeg betrokken bij het dan nog zeer naïeve verzet, werd verraden en gearresteerd. Boellaard was een dappere gevangene. 'Geen emoties tonen', was het devies. Voor een eventueel vuurpeleton was het zaak rechtop 'leve de Koningin!' te roepen. Boellaard werd niet gefusilleerd, maar veroordeeld tot verdwijnen in Nacht und Nebel: opsluiting in het barre concentratiekamp Natzweiler in de Vogezen. Hij ontmoette er socialistische en communistische leiders als Stuuf Wiardi Beckman en Nico Rost. Het was een opgave om in de barakken de onderlinge solidariteit en discipline overeind te houden. Boellaard verenigde de partijen en toonde grote persoonlijke moed. Exceptioneel was dat hij een bevel om een medegevangene te slaan niet opvolgde. Zoiets betekende executie. Boellaard kwam er mee weg. In Natzweiler en later Dachau probeerde Boellaard zoveel mogelijk te helpen: verpleging bij ziekte, verdelen van voedsel, bemoedigen, maar ook uitoefenen van tucht. Hij was dienstbaar, maar ook veeleisend en had een hekel aan vertoon van zwakte. Hij geloofde stellig dat optimisme, moed en doorzettingsvermogen levensreddend konden zijn. Klagen was uit den boze. Wie somberde over honger, kou, of ziekte werd uit de barak gezet. Weest manlijk, zijt sterk, het bijbelcitaat dat Boellaard door de oorlog hielp, werd eveneens aan anderen opgelegd.
Ook na de oorlog bleef Boellaard voor ex-medegevangenen zorgen. Bezoek en persoonlijke post aan nabestaanden, bemiddelen bij het zoeken naar werk, organiseren van herdenkingen, speechen bij uitvaarten, zorgdragen voor goede geschiedschrijving. 'Boellaard had het nodig dat anderen hem nodig hadden', schrijft de biografe, 'maar hij kon het slecht verdragen als aan zijn geregel minder behoefte was'. (De liefhebbers van het enneagram herkennen hier een typische 2).

Maar hoe zit het nou met die huwelijkscrisis en de moeizame relatie met vrouw en zoon? Withuis weet van die crisis dankzij het dagboek van Boellaards vader. Die beschrijft eind 1931 'een quaestie in Pims gezinsleven die hij maar liever onaangeroerd laat...'. Twee jaar later schrijft vader Boellaard opnieuw over 'zorgen, zorgen', die hij 'liever niet nader' omschrijft. Later noteert hij 'om dezelfde verdrietige reden de rest van het jaar niets bijgeschreven te hebben'. In 1937, dus ruim vijf jaar later is voor de oude Boellaard 'de kilheid tussen Pim en zijn vrouw maar al te duidelijk.' Bekend is dat Boellaard gedurende die periode een traject van psychoanalyse heeft ondergaan. Zijn behandelaar was waarschijnlijk dr Rümke, de eerste seksuoloog in Nederland. Hoewel de aard van de crisis in de bronnen verzwegen wordt, denkt Withuis aan overspel. Ik kan me niet voorstellen dat vreemdgaan in dat milieu, in die tijd, zulke consequenties had. Man en vrouw hadden een min of meer gearrangeerd huwelijk. Het was een maatschappelijke deal, waarbij niet alleen twee partners, maar ook twee families betrokken waren. Echtgenoten leefden sowieso in aparte werelden - en maitresses waren niet ongebruikelijk. Zou een affaire in die omstandigheden nou werkelijk geleid hebben tot een jarenlange crisis - zo heftig dat zelfs de vader er in een dagboek niet over durfde te schrijven - en dat de stoere Boellaard bereid was tot het ondergaan van een therapeutisch traject? Hier wordt een hedendaagse opvatting van wat huwelijksproblemen zijn op een huwelijk uit de jaren dertig geprojecteerd. Ik denk aan een andere achtergrond voor de crisis.

Zou het kunnen dat Boellaard homo was? Dat zou wél een reden kunnen zijn voor jarenlange verwijdering tusssen man en vrouw, voor psychoanalyse, voor groot verdriet bij de ouders, voor de moeizame relatie van Boellaard met zijn gezin na de oorlog en voor zijn neerslachtigheid. Voor deze hypothese biedt de biografie talloze steunbewijzen. Zo zijn er de naoorlogse secretaresses die verklaren dat Boellaard een bijzonder charmante man was, maar dat er van flirts nooit enige sprake was... Ongeloofwaardig als iemand twintig jaar daarvoor nog een pathologische vreemdganger geweest zou zijn. Of neem de ergernis over Bernhard als de prins een keer wat opmerkingen maakt over de borsten van een mooie vrouw. Wie erg aan lichaamsbeheersing en gaafheid van zijn lijf hangt en uitzonderlijk veel aan sport doet - zoals Boellaard - is niet per se homo. Ook zijn grote voorliefde voor herengezelschappen (clubs en sociëteiten, maar ook de jaarlijkse ontvangst van de jonge heren van de senaat, het sporten met vrienden van zijn zoon) en het ontbreken van vrouwelijke kennissen zegt niet alles. Maar Boellaard komt uit een milieu en uit een tijd waarin uitkomen voor homoseksualiteit ondenkbaar was. Hij zou er alles aan gedaan hebben om zijn geaardheid het zwijgen op te leggen. 'Weest manlijk, zijt sterk', het zou heel goed een leus kunnen zijn die Boellaard zich al voor de oorlog eigen maakte. Homo en held - dat gaat heel goed samen. Als mijn hypothese klopt heeft Boellaard een zwaar leven gehad en niet alleen gedurende de oorlog.

klik hier voor informatie over het boek
klik hier voor het filmfragment uit Dachau

PS: Jolande Withuis was zo vriendelijk de recensie te lezen en te reageren. Ze schrijft: "Ik ben het met u eens dat er raadselen blijven. Niettemin heb ik de door u opgeworpen hypothese al in een vrij vroeg stadium van mijn onderzoek verworpen. Homosociaal was Boellaard beslist, als je althans zijn oude dag buiten beschouwing laat. Homoseksueel volgens mij helemaal niet. Maar uiteindelijk blijft het speculeren. Konden we de vragen die nav mijn boek rijzen nog maar aan hem voorleggen."

De uitvaart van Bobby Haarms

2009-06-15T04:10:00.000-07:00

Via AT5 zag ik een samenvatting van de uitvaart van Bobby Haarms (voormalig speler en hersteltrainer en erelid van Ajax). Haarms werd 75. Hij was al een paar jaar gepensioneerd, maar nog erg populair.

AT5 liet midden jaren negentig vaak beelden zien van de hersteltrainingen van Bobby Haarms met Jari Litmanen. Haarms kwam naar voren als een loyale, trouwe en dienstbare man. Iemand van de oude stempel - die een leven lang aan één club verbonden was - en die alles over had voor Ajax. Niet verwonderlijk dat deze man geliefd was. Spelers gaven hem de bijnaam 'goede beul'. Supporters vonden een clubicoon in hem: een man die zelf supporter was, die er ziek van was als Ajax verloor - en niet vanwege de mogelijk nadelige effecten op de aandelenkoers. Haarms was ook een beetje een contrastfiguur ten opzichte van de bestuurders, de trainers, en de spelers met hun miljoeneninkomens en voortdurende komen en gaan.
Het afscheid van Bobby Haarms was in handen van de club en vond plaats op het voetbalveld. Voor clubprominenten en persoonlijk betrokkenen was er een podium, op de tribune zaten supporters. 'De hoge heren' vs 'de supporters': een kwetsbaar evenwicht. Uitvaarten zijn altijd spannend, maar de aanwezigheid van zoveel verschillende mensen vraagt om extra bezinning op vorm en inhoud. Hoe pak je zoiets aan? Wat wordt er gezegd en door wie? Welke rituelen en welke taal deel je - welke muziek klinkt er? Ik zat met spanning te kijken. Dat de prominenten en de supporters twee werelden vertegenwoordigen sprak uit alles. De eerste groep ging gekleed in zwart pak, de tweede in ajax-shirt of trainingspak. Terwijl de kist plechtig werd binnengedragen door zwijgzame oud-spelers, openden op de tribunes mensen een blikje bier om dat bij wijze van groet proostend omhoog te houden. Nederland heeft geen standenmaatschappij meer, lees je regelmatig. Ik betwijfel het. Speeches waren er van Ajax-directeur Rik van de Boog, en voorzitter Uri Coronel. Mannen uit bestuur en directie hebben het niet makkelijk bij Ajax. Iedereen weet dat de boosheid en onvrede van de meute zich makkelijk aan hen kan hechten. De woorden bij deze uitvaart moesten niet alleen recht doen aan de overledene, aan de nabestaanden, aan gasten en relaties, maar moesten ook nog allerlei gevoeligheden min of meer bezweren.

'Beste Bobby, jij was altijd... etc. etc.'. Een beproefd middel om welke afstand dan ook te verkleinen is directe aanspraak. Het suggereert familiariteit en vertrouwelijkheid. Het risico van publiekelijk 'jij' zeggen is dat iemand daardoor geclaimed wordt - hoeveel te meer als iemand niet meer kan terugpraten. Ik was onder de indruk van het in memoriam van teammanager David Endt. In een mooi vormgegeven toespraak richtte hij zich tot de aanwezigen - en sprak hij nadrukkelijk in de derde persoon over de overledene. Dat lijkt misschien minder persoonlijk, maar zo is het niet. Endt hield een zekere distantie in acht - en juist dat gaf zijn gedachtenis gewicht. Loyaal, trouw en dienstbaar, dat gold voor zijn woorden. Je kon er iets van liefde in horen en hoe elitair het ook is om zo te kunnen schrijven en spreken, het verbond meer dan wat dan ook. Endt was niet in pak, maar in een groene trui.

bekijk hier de uitzending van AT5

Barack Obama en de kunst van de politieke toespraak

2009-06-08T07:58:00.000-07:00

Met plezier en bewondering heb ik 'Barack Obama en de kunst van de politieke toespraak' gelezen. Het is een bondig essay waarin Hans de Bruijn twee toespraken uit Obama's verkiezingscampagne analyseert. De Bruijn weet veel en legt graag uit, maar hij is vooral enthousiast over Obama. Dat plezier spreekt uit het opstel en zorgt ervoor dat het geen academisch-technisch betoog wordt, maar een vrolijke zoektocht naar het politiek meesterschap van Obama.

Naarmate je daar meer inzicht in krijgt, wordt het respect voor Obama's stijl en boodschap alleen nog maar groter. Vorige week bekeek ik 'A New Beginning', de veelbesproken islamspeech van Obama in Caïro. Een verademing om iemand zo over mondiale conflicten te horen praten. Sinds 'Barack Obama en de kunst van de politieke toespraak' weet ik ook wát er nou zo bijzonder is aan wat Obama doet...

Het probleem voor iedere politicus is dat hij een uiteenlopend publiek voor zich moet ziet te winnen. Oud, jong, man, vrouw, rijk, arm, hoog-opgeleid, laag-opgeleid, spreek die maar eens aan op gemeenschappelijke belangen en idealen. De klassieke manier om een groepsgevoel onder al die verschillende individuen te creeëren is een wij-zij schema te introduceren. Ondanks al onze verschillen zijn we verbonden in onze strijd tegen... en dus staan we achter de man die dat belichaamt. Dat 'zij' kan alles zijn. Moslims, communisten, rijke zakkenvullers of moralisten-die-in-je-slaapkamer-willen-kijken. De twee geanalyseerde toespraken van Barack Obama gaan over grote kwesties in de Amerikaanse samenleving: de kloof tussen blank en zwart, en de kloof tussen religieus en niet-religieus. Deze scheidslijnen worden door veel politici geëxploiteerd: de perfecte gelegenheid om een 'zij' aan te wijzen!
De politieke revolutie van Obama is dat hij juist geen wij-zij schema toepast, maar probeert de kloof te dichten door zichzelf in te brengen als personificatie van de scheidslijn. 'I am the son of a black man from Kenya and a white women from Kansas (...)'. Obama spreekt over zijn grootmoeder die hem opvoedde, maar die zich ook racistisch uitliet over gekleurde mensen. Maar hij is ook kritisch op zijn eigen predikant, dominee Wright, vanwege diens 'God-Damn-America-preek'. Opmerkelijk is dat Obama in zijn speeches kritiek uit op zijn natuurlijke achterbannen. Hij zegt bijvoorbeeld dat het liberale Amerika te weinig rekening houdt met religie. Of dat Afro-Amerikanen te weinig verantwoordelijkheid nemen voor hun familie en te snel in een slachtofferrol kruipen. Die reacties zijn wel begrijpelijk - Obama benoemt waardoor dat allemaal gekomen is - maar het kan daar niet bij blijven. Want - en daar wordt het spannend - er is meer dat ons verbindt, dan dat ons scheidt. Zolang kloofdenken in stand gehouden wordt, kunnen we niet vooruit. Maar dit is het moment om daar mee op te houden. Deze keer trappen we daar niet in...

De Bruijn weegt de kracht van Obama's toespraken en ziet verschillende elementen. Centraal is Obama's bewegelijkheid tussen de linies. Het komt er steeds op neer dat hij deel is van beide kampen. Obama is christelijk, seculier, islamitisch, blank, zwart, bruin, welgesteld of arm - Obama hoort er altijd op de één of andere manier bij. De Bruijn noemt hem een politiek oxymoron (een oxymoron is een stijlfiguur waarbij twee woorden die elkaar in hun letterlijke betekenis tegenspreken, desondanks worden gecombineerd tot één begrip). Obama spreekt de verschillende deelgroepen afzonderlijk toe en geeft verschillende boodschappen en opdrachten mee. Obama zelf is de personificatie van alle tegenstellingen, stijgt boven de tegenstellingen uit en wie zich met hem identificeert kan dat dus ook. Een mooi refrein en een flinke dot American Dream, maken het af.

Toen ik de toespraken volgde was ik zelf ook ontroerd en aangesproken - en wie niet? Terwijl wij niet eens deel uitmaken van welk 'wij' of 'zij' dan ook. Ik ben Afro-American noch White American. Ok, ik ben religieus, maar dat blijft in Nederland keurig onopgemerkt en ervaar ik in ieder geval niet als een (politieke) kloof. Obama personificeert tegenstellingen en stijgt er bovenuit. En wie zich met hem identificeert, doet dat ook. Misschien is dat het wel. Je hoeft niet eens deel uit te maken van het beoogde publiek: als je naar Obama luistert word je opgetild.

Ik ga zeker aan dit boekje terugdenken bij het schrijven van mijn preken. Dan is het ook altijd de kunst om in één verhaal een pluriforme groep te bereiken. Het te vaak gehoorde 'sommigen onder u... etc etc. (...) anderen denken misschien juist... etc etc.', werkt voor mij in ieder geval niet. Kwestie van de kunst beter toepassen misschien én van de eigen persoon als theologisch oxymoron inbrengen. Is Jezus (God-mens) tenslotte niet hét prototype van deze prachtvondst?

In de analyses van Obama's succes tot nu toe las ik vooral dat het om zijn charisma zou gaan. Maar charisma is geen onzichtbaar parfum dat om iemand heen hangt. Charisma is gave - en de gave van het woord is volgens mij precies dit: weten wat je moet zeggen om mensen te binden. Obama's charisma staat niet los van wat hij zegt, maar is wat hij zegt. Lees maar een speech na, zonder beeld of geluid. Het ontroert nog steeds! Het lijkt me dat er in de Nederlandse politiek een levensgroot gat ligt voor iemand die het ook zo wil proberen. Heeft de PvdA-leiding dit boekje al?

Hans de Bruijn; Barack Obama en de kunst van de politieke toespraak. Over politiek, geloof en de raciale verhoudingen. Uitg. Lemma, Den Haag.

Kirchentag (2): Fulbert Steffensky over meditatie

2009-05-29T01:24:00.000-07:00

'Iedere dag een half uurtje bijbellezen, behalve als je het heel druk hebt, dan een heel uur'. Mooie one-liner, maar mij lukt het niet. Een gezin met kinderen is een 24-uurseconomie op zich. En dus onderschrijf ik van harte de stelling dat enige vorm van onderbreking goed zou zijn. Althans in theorie. Een moment op de dag om alles in perspectief te zetten, te herbronnen en na te denken... Ik ben er niet tegen, maar vooralsnog ben ik al zielsgelukkig als ik 10 minuten rustig onder de douche kan staan. Dat geeft mij nou een warm gevoel! Ik zou het niet willen inruilen voor een kwartier met een kaars, m'n navel of een bijbelvers. Lang leve de alledaagse spiritualiteit, zullen we maar zeggen.

Hier thuis hebben we het wel eens anders proberen te doen. Een psalm lezen na het eten, of een doorlopende lezing van een profeet. Maar het was geen succes. Zo'n tekst zonder verdere uitleg is vooral bevreemdend. Rare woorden, gewelddadige passages - ik kan daar niet zomaar over gaan zitten mijmeren. Ik wil dan grotere verbanden weten, nakijken of de vertaling wel klopt. Kortom: ik begin te theologiseren. Stil blijven lukt ook niet, ik ga praten over wat ik denk. Na een paar weken stoppen we er dus maar mee.

Op de Kirchentag was ik bij een voordracht van Fulbert Steffensky. Dat is zo'n beetje The Grand Old Man van de Kirchentag. Weduwnaar van Dorothee Sölle, geëmeriteerd hoogleraar Religionspädagogik. Het is een indrukwekkende man; mooie stem, mooie voordracht. Wat hem spannend maakt is dat hij níet hetzelfde zegt als twintig, dertig jaar geleden. Na alle krachttaal over bevrijding en politiek activisme, houdt Steffensky zijn eigen Anliegen tegen het licht en vraagt zich af hoe het nu verder moet met bijvoorbeeld zijn kleinkinderen. Je kunt het instituut kerk wel neersabelen, en vinden dat je zelf kritisch kunt denken - maar wie geeft dan de verhalen en de kennis van eeuwen door aan nieuwe generaties? Steffensky heeft het op geen enkele manier over een 'terug naar toen'. Maar de grote vraag van deze tijd is niet hoe we ons bevrijden van het gezag van de dogmatiek of de kerk. De vraag is niet waar we tegen zijn. Het gaat nu om wat ons verbindt, met de traditie, met elkaar, met de generaties. Bijbellezen, spiritualiteit, voor Steffensky hoort dat daarbij. Maar hoe doe je dat dan? In ieder geval heeft het niet de vanzelfsprekendheid die het misschien ooit had. Steffensky relativeert: spiritualiteit is eigenlijk een veel te groot woord. Het suggereert dat je iets ervaart, dat je er iets bij zult voelen. Nou, dagelijks bijbellezen is in eerste instantie vooral saai - en het zal je niet direct iets opleveren. Maar de kracht ligt in een eindeloos volgehouden regelmaat. Het moet niet iets zijn waar je voor kiest, want dat is vaak te veel gevraagd. Je moet niet lezen als je er aan toe bent, maar gewoon iedere dag op hetzelfde moment. Dus niet kritisch denken, in gesprek zijn, iets vinden, iets voelen, maar je mond houden en lezen. Je moet de bijbel maar beschouwen als een gast, zegt Steffensky. Die is ook niet altijd welkom, maar toch reserveer je tijd voor een gast, laat je hem uitpraten en blijf je beleefd. Bij bijbellezen gaat om Ausdauer en nergens anders om. Lekker duitse manier van doen. En met gastvrijheid heeft Steffensky denk ik ook niet het doe-maar-of-je-thuis-bent gevoel voor ogen, maar de echte duitse Gastfreundschaft. Waarover later meer.

Kirchentag (1): onder de indruk van Margot Kässmann

2009-05-27T14:09:00.000-07:00

De 32. Deutscher Evangelischer Kirchentag in Bremen is voorbij. Honderdduizenden bezoekers, duizenden bijeenkomsten, discussies en optredens, uiteenlopend van toespraken van bondskanselier Angela Merkel en bondspresident Köhler, fora met nobelprijswinnaars, vooraanstaande wetenschappers en theologen, tot workshops in achterafzaaltjes. Bremen was mijn vierde Kirchentag. Ik begin het een beetje te leren. Als je te lang in het vuistdikke Programmheft bladert, vallen alle Veranstaltungen op een gegeven moment over je heen. Van dag tot dag kijken wat je wil doen, of alleen screenen op veelbelovende namen, is beter. Margot Kässmann, Landesbischöfin in Hannover, wilde ik in ieder geval horen. Ze is een Kirchentag hotshot - en niet voor niks.

Vrijdagochtend was ik bij haar bijbelstudie over de barmhartige Samaritaan. In de Ahoy-achtige hal waar ze was geprogrammeerd passen 14.000 toehoorders. En het zat vol. Zo'n hal toespreken is een vak apart, zeker als je een uur lang over een hyperbekend bijbelverhaal moet praten. Kässmann kwam met een pittig verhaal. Ze heeft veel vaart, is theologisch sterk, persoonlijk, emotioneel of humoristisch als het moet, maar komt ook maatschappelijk scherp uit de hoek met stevige statements: 'Het is een schande dat de NPD (een extreem-rechtse partij; RQK) niet verboden is!' Al met al deed Kässmann een stevig appèl, maar het werd nooit beklemmend. Dat heeft met haar charisma te maken - en met het feit dat haar verhaal perfect uitgebalanceerd was. Kässmann is bisschop, maar iemand met zulk talent zou net zo goed een vooraanstaand politica kunnen zijn. De zaal was ontroerd - Ja, wir können!

Lees hier de Bibelarbeit van Margot Kässmann